محبت

کودک به لحاظ این‌که به مبدأ فطرت نزدیک‌تر است، پاکی و صمیمیت و مهربانی را می‌آموزد. به لحاظ طراوت و شادابی، امید و شکوفایی را در زندگی یادآور است و به لحاظ انعطاف پذیری، تربیت پذیری را در بستر زندگی می‌گستراند. کودک یک هدیه الهی است که با ذهن و فطرت زلالی پدید آمده و از هر گونه آلودگی پاک است. 

رسول الله(ص)، با رهنمود وحی و با توجه به این ویژگی‌ها، با کودکان رو به رو می‌شد. او سرشار از عطوفت و مهربانی، انس و شادابی با کودکان بود. کودکان را شخصیت می‌داد و با شخصیتی که خود داشت، در برابر کودکان خود را همسان آنان قرار می‌داد و با آنان به بازی می‌پرداخت. در برخورد با آنان، به استعدادهای فطریشان توجه می‌نمود و خلاصه این‌که تلاش داشت هیچ کودکی را آزرده خاطر نبیند و... . 

بررسی جاذبه‌های تربیتی پیامبر خدا(ص) در مورد کودکان، موضوع گفتگویی است که با چهره آشنای خانواده‌ها، حجت الاسلام محمد حسن راستگو انجام داده‌ایم. 

حجت الاسلام راستگو با تجربه و سابقه بیش از دو دهه حضور در رادیو و تلویزیون، و نیز اجرای برنامه‌های موفق دینی برای کودکان و نوجوانان، به تشریح دیدگاه‌های تربیتی رسول خدا(ص) در مورد کودکان پرداخته که از نظرتان می‌گذرد. 

در قاموس تربیتی رسول الله(ص)، دستوراتی وجود دارد که به قبل از تولد کودک مربوط می‌شود. این دستورات، از چه منظری قابل بررسی است؟ 

در قرآن، احادیث، سیره پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) و حتی احکام فقهی ما، سفارش‌های گوناگونی در مورد کودکان و نوجوانان وجود دارد. اتفاقا یکی از اصلی ترین مبانی تربیتی در اسلام، همین موضوع است؛ یعنی توجه به مراحل آغازین تربیت. اسلام، این مرحله را دوران قبل از تولد کودک دانسته و در همین راستا، به شخصیت و چگونگی انتخاب همسر تأکید دارد. به عبارت دیگر، کسانی که به تربیت شایسته فرزندان خود می‌اندیشند، قبل از هر اقدام، باید به فکر یافتن همسری باشند که به لحاظ اخلاق، رفتار، خصوصیات انسانی و روحیات، دارای برجستگی و علو طبع باشد. یقینا فرزندی که از چنین همسری به دنیا می‌آید، فرزندی صالح، کامل، عامل و دارای صفات انسانی و الهی خواهد بود. بنابراین سفارش‌هایی که پیامبر(ص) و ائمه(ع) در مورد انتخاب همسر داشته و یا تأکیداتی که در خصوص بعضی از موضوعات همچون دوران بارداری، شیرخوارگی، آداب وضع حمل و ولادت و... به‌عمل آورده‌اند، تمامی از همین زاویه بررسی می‌شود. یقینا همه این توصیه‌ها برای رشد و تعالی کودک صورت می‌گیرد و این‌که ثمره آن تربیت؛ اثر خود را بر خانواده و اجتماع، بر جای بگذارد. 

- نگاه قرآن به مقوله تربیت کودکان، بر چه مؤلفه‌هایی استوار است؟ 

- اولا باید توجه داشت که این نگاه، یک نگاه متقابل است. در این کتاب آسمانی، آیات متعددی در خصوص رعایت حق پدر و مادر توسط فرزندان و یا رعایت نکات دقیق تربیتی توسط اولیا، پدران و مادران وجود دارد که تمامی به موضوع تربیت و آثار آن مربوط می‌شوند. 

به هر حال شاید بتوان فشرده دستورات تربیتی قرآن نسبت به کودک را در این آیه جستجو کرد که می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و اهلتان را از آتش جهنم دور نگه دارید.» واضح است که مفهوم این آیه شریفه، وظایف تربیتی خطیری را حتی درباره وضع آخرتی فرزندان، بر عهده والدین قرار می‌دهد. برای بررسی تأکیدات اسلام در این زمینه، لازم است که به سور مبارکه «لقمان» نیز استناد کنیم. سوره لقمان، سفارش‌های پدری حکیم و فرزانه، به فرزندش را در بر می‌گیرد. با این‌که لقمان پیامبر نبود، خداوند او را به‌عنوان یک نمونه برجسته تربیتی؛ یعنی پدری دلسوز که نسبت به آینده فرزند خود نگران است، مطرح می‌سازد. لقمان در این سوره، با بیانی بسیار زیبا و با تعبیر «یا بنی»، مسایلی را درباره توحید، شرک، رفتارهای عملی و سایر مسایل، به فرزندش گوشزد می‌کند. جالب این‌که خداوند این شیوه تربیتی را در قرآنی ذکر می‌کند که آخرین کتاب آسمانی است و این نوع هدایتش نیز تا پایان زندگی انسان در این جهان باقی خواهد ماند. 

بی‌تردید، زیباترین نمونه عمل به این دستورات تربیتی را باید در کلام و سیره رسول مهربانی‌ها جستجو کرد... .

همین طور است! رسول الله(ص) فرمایشات فراوانی درباره تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان داشته‌اند، ولی در این میان، زیباتر آن است که سیره و رفتار عملی آن حضرت را مورد بازخوانی قرار دهیم. 

مشخص است که رفتار هر فرد، از یک بینش، آگاهی و یک ایمان سرچشمه می‌گیرد. پیامبری که بنیان‌گذار اسلام است، تمام رفتارهایش برای ما بهترین نمونه عمل خواهد بود. از همین رو لازم می‌دانم به طرح و بررسی چند نمونه از سیره آن بزرگوار در رابطه با کودکان و نوجوانان بپردازم: 

حضرت روزی بر جمعی از نوجوانان عبور کردند که در حال جا‌به‌جایی وزنه‌های سنگینی بودند. مدتی ایستادند و به کار آن‌ها نگاه کردند. بدون این‌که کار آن عده را تخطئه یا رد نمایند، خطاب به آنان فرمودند: «شجاع کسی است که بر نفس خود غلبه کند»، یعنی علاوه بر تأیید ضمنی مسابقه بدنسازی برای نوجوانان، آنان را به مبارزه با نفس و شیطان هم دعوت کردند. در جای دیگری از تاریخ آمده است پیامبر(ص)، در یکی از روزها، سجده نماز خود را بیشتر از حد معمول هر روز، طولانی کردند. اصحاب بعد از نماز دلیل آن را از حضرت جویا شدند و پرسیدند که آیا حکم جدیدی آمده که سجده دوم نمازتان را طولانی کردید؟ حضرت فرمودند: خیر، کودکی بر گردنم نشسته بود، من نخواستم که با بلند شدنم از سجده، آن کودک فروغلتد، صبر کردم تا خودش پایین آید! ملاحظه می‌کنید، پیامبر با این‌که تمام وجودش در نماز، محو توجه به خداست، چگونه به‌خاطر کودکی سجده‌اش را طولانی می‌کند. در این مسأله، یک نکته ظریف تربیتی هم قرار دارد. امروزه به اثبات رسیده روش‌ها و حرکاتی را که بزرگترها در رابطه با کودکان انجام می‌دهند، در ذهن آنان ثبت می‌شود. 

بدیهی است که خاطره تلخ یک کودک در مکانی چون مسجد، یک تداعی معانی غلط و برداشت منفی در ذهن او ایجاد می‌کند. برداشتی که تا پایان عمر، او را همراهی خواهد کرد. 

در جای دیگر آمده است که حضرت رسول(ص) در یکی از روزها، نماز خود را زودتر از حد معمول به اتمام رسانده و سلام دادند. 

این موضوع نیز باعث پرسشی از سوی اصحاب شد. از پیامبر(ص) علت را جویا شدند. حضرت فرمودند: مگر شما صدای گریه کودکی را از میان زنان نشنیدید؟ رسول الله(ص) که به‌خصوص در نماز، محو سطوت و جلال الهی است، با شنیدن صدای گریه یک کودک، به نماز خود سرعت می‌بخشد، تا خاطره و حرکاتی که آن کودک از نماز و مسجد در ذهن خود ثبت می‌کند، یک خاطره تلخ و منفی نباشد. این‌ها نکات و ظرافت‌هایی است که اگر چه روان‌شناسان امروزه آن را به درستی اذعان می‌دارند، ولی صدها سال قبل مورد توجه جدی شارع مقدس اسلام، قرار داشته است. واقعا نکته عبرت آموز این‌جاست، پیامبری که به او وحی می‌شود و خاتم انبیا هم هست، حتی به این موارد ریز هم دقت دارند. 

اهل بیت رسول الله(ص)، محصول و ثمره تربیت عملی ایشان، محسوب می‌شوند. نتایج تربیت در خانه وحی را چگونه ترسیم می‌کنید؟ 

همه ویژگی‌هایی که از تربیت صحیح اسلامی ذکر شد، در نظام تربیتی پیامبر‌(ص) و پس از آن در نظام تربیتی اهل بیت(ع) به دقت رعایت می‌شد. 

حضرت زهرای مرضیه(س) و همه برجستگی‌های بارزی که از آن حضرت ذکر شده، نمونه حقیقی این تربیت محسوب می‌شوند. نوع تربیت رسول الله(ص) نسبت به آن بانوی بزرگوار، نه تنها آثار عملی خود را در مورد شخصیت ایشان به نمایش گذاشت، بلکه تأثیرات تربیتی خاص آن، در شخصیت گرامی ائمه معصومین(ع) و به ویژه در حسنین(ع)، نیز تجلی یافت. برای مثال فرزندان بزرگوار حضرت فاطمه(س) را می‌بینیم که در شب احیا بیدارند و در کنار مادر، تا صبح به عبادت مشغولند. 

از حضرت پرسیده می‌شود چگونه است که کودکان ما در آن موقع از شب خوابیده و فرزندان شما بیدارند؟ حضرت می‌فرمایند که من برای این کار تدارک دیده‌ام. تدارک این کار، خسته نکردن کودکان و استراحت آنان در روز و غذای مناسبشان در شب است. می‌بینید که حضرت، قبل از آن‌که به امر و نهی دینی کودکان خود بپردازند، به زمینه‌سازی این کار توجه دارند؛ یعنی نیاز کودکان را به خواب، استراحت و غذا تأمین می‌کنند، آن وقت از آنان می‌خواهند که شب را تا صبح به احیا بگذرانند. به فرزندان خود غذای کم حجم، ولی مقوی می‌دهند که کودکان برای هضم آن، نیاز به خواب و استراحت نداشته باشند. 

حضرت با الهامی که از پدر بزرگوار خود گرفته‌اند، این‌گونه به تربیت دینی فرزندان خود اهتمام دارند. 

در واقع جاذبه‌های تربیتی پیامبر(ص) بود که تأثیرات عمیق خود را نه تنها بر حضرت زهرا(س)، بلکه بر همه ائمه بزرگوار(ع)، بر جای گذاشته بود. به امام صادق (ع) عرض کردند که ما گاهی اوقات حدیثی را نقل می‌کنیم، حال آن‌که نمی‌دانیم مربوط به شما یا پدران بزرگوار شماست. 

امام(ع) فرمودند: هرچه را که از ما نقل می‌کنید، بگویید «قال رسول الله(ص)؛ زیرا هرچه که ما ائمه داریم، از رسول الله(ص) و معارفی است که ایشان به ما داده‌اند. 

از نکات برجسته در تربیت کودکان، توجه به شرایط و ویژگی‌های «مربی» است. پیامبر(ص) در این‌باره چه نظری دارند؟ 

اولا باید توجه داشت که حضرت رسول(ص)، یک «مربی» هستند؛ زیرا که خود ایشان فرموده‌اند: «انما بعثت معلما» چون خود پیامبر(ص)، اولین معلم و مربی انسان‌هاست، حضرت علی(ع) هم می‌فرمایند که من افتخار می‌کنم که شاگردی از شاگردان پیغمبر هستم. 

اساسا زندگی، عمل، محسنات رفتاری و اخلاقی و به‌ویژه برخورد حضرت با کودکان، شرایط یک مربی برجسته را به ما می‌نمایاند. ایشان در کلامی فرموده‌اند که به بزرگان خود احترام کنید و به کودکانتان محبت ورزید.» در حدیثی دیگر از آن وجود تابناک آمده که فرزندان، سه گونه حق بر پدر خود دارند. یکی این‌که اسم خوب برای آنان انتخاب شود. دوم این‌که ادب لازم به آنان آموخته شود و سوم این‌که آنان را با خواندن قرآن آشنا کنند. این موارد نیز گوشه‌هایی از ویژگی پدران را به‌عنوان اولین مربیان کودک روشن می‌کند البته امثال این احادیث و سخنان، در کلام گهربار پیامبر‌(ص) و نیز سایر ائمه(ع) فراوان یافت می‌شود. احادیثی که در بررسی یکایک آن‌ها می‌توان ویژگی‌های مطلوب والدین، معلمان و مربیان یک کودک را استخراج کرد. 

با وجود سال‌ها فعالیتی که در حوزه کودک و نوجوان، آن هم با رویکردهای دینی انجام داده‌اید، کدام وجه از وجوه رفتاری رسول خدا(ص) در مورد این قشر از جامعه، جذابیت بیشتری برای شما داشته است؟ 

اجازه دهید پاسخ سؤال شما را به‌صورت کلی‌تری عنوان کنم که علاوه بر کودکان، سایر آحاد جامعه را نیز فرامی گیرد. برجسته‌ترین نکته در اخلاق و رفتار پیغمبر(ص)، مهربانی، محبت و نحوه برخورد ایشان با دوست و دشمن است. چنان که خداوند نیز در قرآن بر این نکته تأکید دارد. دلیل آن‌که آن تعداد از مردم با دل و جان به پیامبر(ص) ایمان آوردند، همین برخورد محبت آمیز رسول الله(ص) بود. اگر پدران و مادران، مربیان، دست اندرکاران رسانه‌های جمعی و همه مسؤولان کشور برخوردی درست و مهربانانه با کودکان و جوانان ما داشته باشند، اغلب آنان به سوی ارزش‌های دینی رهنمون خواهند شد. 

در میان روایات چطور؟ یعنی کدام بخش از سخنان حضرت، بیشتر از سایر فرمایش‌های ایشان، بر ذهن شما تأثیر گذاشته است؟ 

فرمایش‌های و روایات بسیار زیادی در این زمینه وجود دارد که من صرفا به یکی از مهم‌ترین آن‌ها که ارتباط کامل با زندگی امروز همه ما دارد، اکتفا می‌کنم: روزی رسول خدا(ص) از مسیری عبور می‌کردند. در مسیر، با کودکانی رو‌به‌رو شدند که در حال بازی بودند. پیامبر اشک ریختند و فرمودند: «وای به حال کودکان آخرالزمان!» اصحاب عرض کردند: از کودکان آخرالزمان؟ حضرت فرمودند: «خیر! از پدران آنان» اصحاب مجددا پرسیدند که: از دست پدران مشرک و کافر؟ حضرت ادامه دادند که خیر! از دست پدر مسلمان! کسانی که به ظاهر کودکان خود؛ یعنی به خوردن، آشامیدن، خوابیدن و سایر مسایل کودکان خود توجه دارند، ولی به دین و اخلاق آنان توجهی ندارند. این موضوع هشداری است که به‌خصوص برای جامعه امروز ما هم کاربرد دارد. 

چه بسیارند پدرانی که به فکر لباس، تفریح، خوراک و همه امور کودکان خود هستند، ولی به دینداری، اخلاق و تربیت صحیح فرزندان خود، توجه ندارند. امید که این هشدار رسول الله(ص)، هشداری باشد برای همه ما که بیشتر از گذشته، به وظایف تربیتی خود نسبت به کودکان، واقف شویم.

منبع: مجله اندیشه نو پیش شماره اول- گفت‌و‌گوی اندیشه نو با حجت الاسلام محمد حسن راستگو

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 13 شهریور 1396 ساعت 14:48
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما