همسرداری

پاداش همسرداری

در اسلام، پاداش ایجاد آرامش در نهاد مقدس خانواده بسیار زیاد است، تا جایی که پیامبر اکرم(ص)، پاداش فراوانی برای این کار ذکر کرده‌اند. نقل شده در ماجرای بیعت زنان، یکی از زنان از حضرت پرسید: خداوند جهاد را بر مردان واجب کرده و مردان اگر در راه خدا شهید یا مجروح گردند، پاداش دارند، ولی ما زنان مشغول خانه‌داری هستیم؟ پیامبر خدا فرمود: «بدان، که نیکو شوهرداری کردن و اداره خانه و خانواده، پاداشی هم وزن و برابر با پاداش مجاهدان در راه خدا دارد».‌(1)

سیره و گفتار ائمه‌(ع) در تعامل با همسران

بدون تردید رسیدن به سعادت دنیا و آخرت و حیات طیبه انسانی، آرزوی مشترک تمامی‌انسان‌ها است که ریشه در فطرت آنان دارد. در این راستا زنان و مردان هر کدام جایگاه و نقش خاص خود را دارند که در صورت ایفای نقش و رسالت واقعی و درست خود غرض خلقت را حاصل می‌کنند. این همان مطلبی است که خداوند با عبارت «و عاشروهن بالمعروف»(2) آن را مورد تاکید قرارمی‌دهد. امام صادق(ع) در حق زنان می‌فرماید: «محبت نسبت به همسران از اخلاق انبیاء است».

یک مرد فهیم که دارای سلامت روحی و روانی است، به دور از تعصب و خودخواهی، خویش را در غم و شادی همسرش شریک می‌داند و سعادت خانواده را درگرو یاری و همکاری متقابل با همسر خویش می‌شناسد و زمانی احساس خوش بختی می‌کند که همسر او نیز از دل و جان لبخند رضایت برلب داشته باشد. بدین گونه برای حفظ و بقای یک زندگی موفق، هر دو عنصر اصلی زندگی، یعنی «زن و مرد» باید آگاهانه رفتار کنند. دانش و آگاهی دراین زمینه، بسیار وسیع و گسترده است و نیاز به مطالعات و کسب تجارب و تمرین دارد.

یاری همسر

حضرت علی و حضرت زهرا‌(س) در آغاز زندگی مشترک برای تعیین مسئولیت‌شان در کانون خانواده خدمت رسول خدا رسیدند و از ایشان درخواست تعیین تکلیف نمودند. رسول خدا(ص) کارهای درون خانه را برعهده حضرت فاطمه(س) گذاشت و کارهای بیرون خانه را به حضرت علی(ع) سپرد. حضرت فاطمه‌(س) می‌فرماید: «جز خدا کسی نمی‌داند که من چه اندازه خوشحال شدم از این‌که کارهای درون خانه به من واگذار شد و از کارهای بیرون خانه و معاشرت و تماس با مردان معاف شدم».(8) با این همه حضرت علی(ع) به کارهای بیرون خانه اکتفا نمی‌کرد بلکه در کارهای خانه نیز شرکت می‌جست. آن حضرت با علاقه‌ای که به زهرا(س) داشت، به او کمک می‌کرد. حضرت، عدس پاک می‌نمود، خانه را جارو می‌کرد و در دستاس کردن، همسرش را یاری می‌نمود. امام صادق(ع) می‌فرماید: «حضرت علی(ع) هیزم می‌آورد، آب مورد نیاز خانه را تامین می‌کرد و خانه را جارو می‌نمود. حضرت زهرا(س) نیز آرد می‌کرد، خمیر آماده می‌نمود و نان می‌پخت».(9)

از برخی روایات استفاده می‌شود که حضرت علی(ع) بعضی اوقات در کارهایی مانند تهیه آرد و آسیاب کردن نیز به کمک همسرش حضرت زهرا(س) می‌شتافت. روزی رسول خدا(ص) به خانه علی(ع) وارد شد، ناگاه مشاهده کرد دختر و دامادش با محبت بی‌نظیر در کنار هم نشسته و با همکاری هم به آرد کردن «جو» مشغولند. پیامبر(ص) خطاب به آنان فرمود: «کدام یک از شما خسته‌تر هستید، تا من به جای او نشسته، کارش را انجام دهم؟ حضرت علی(ع) فرمود:‌ای رسول خدا! دخترت فاطمه، خسته‌تر است. آن حضرت کنار دامادش نشست و با هم به دستاس کردن مشغول شدند».(10)

پرستاری از همسر

هنگامی‌که حضرت زهرا(س) به سبب ستم و ضرب و شتم دشمنان، زمان ارتحالش فرا رسید، در رابطه با تشیع بدن مطهر، محل دفن و چگونگی غسلش سفارش‌هایی به شوهرش حضرت علی(ع) کرد. آن حضرت نیز به همان وصیت عمل نمود. به علاوه حضرت علی(ع) در هنگام بیماری همسرش، مانند پرستاری دلسوز از او مراقبت می‌نمود. امام سجاد(ع) از پدرش امام حسین(ع) نقل می‌کند: وقتی حضرت زهرا(س) بیمار شد، به علی(ع) سفارش کرد جریان کسالت او را به کسی خبر ندهد. حضرت علی(ع) نیز چنین کرد و کسی را در جریان کسالت حضرت زهرا(س) قرار نداد و خود آن حضرت پرستاری و مراقبت از همسرش را به عهده گرفت و اسماء نیز به او کمک می‌کرد. چون هنگام ارتحال فرا رسید حضرت زهرا(س) به شوهرش سفارش کرد که او عهده دار مراسم تجهیز و دفنش شود؛ شبانه او را دفن نماید و محل دفن را پنهان نگه دارد. علی(ع) نیز چنین کرد؛ اما پس از دفن آن حضرت، حزن و اندوه فراوان او را فرا گرفت و اشک‌های مبارکش بر گونه هایش جاری گردید. رو به مرقد مبارک پیامبر(ص) نمود و فرمود:سلام و درود من بر تو‌ای رسول خدا! و بر دختر عزیزی که پس از رحلت به سرعت به تو پیوست! ای پیامبر عزیز! در اثر مفارقت زهرا توانم، به ناتوانی و صبرم، به کم صبری تبدیل گشت! ای نجات دهنده عالم هستی! امانت از من گرفته شد! اما بدان که بعد از این، دیگر حزن و اندوه من همیشگی است، و شب‌ها از فراق فاطمه خواب به چشمم نخواهد رفت!»(11)

توجه به خواست همسر

 امام حسین(ع) به خواست مشروع، علاقه و حس زیبایی دوستی همسرش، توجه خاصی می‌نمود و به آن احترام می‌گذاشت و برخی اوقات به همین خاطر با انتقادات اصحاب و دوستان خود روبه رو می‌شد؛ جابر از امام باقر(ع) نقل می‌کند: عده‌ای بر امام حسین(ع) وارد شدند؛ ناگاه فرش‌های گران قیمت و پشتی‌های فاخر و زیبا را در منزل آن حضرت مشاهده نمودند. عرض کردند:‌ای فرزند رسول خدا! ما در منزل شما وسایل و چیزهایی مشاهده می‌کنیم که ناخوشایند ماست (وجود این وسایل در منزل شما را، مناسب نمی‌دانیم). حضرت فرمود: «ما بعد از ازدواج، مهریه همسران مان را پرداخت می‌کنیم و آن‌ها هرچه دوست داشتند، برای خود خریداری می‌کنند. هیچ یک از وسایلی که مشاهده نمودید، از آن ما نیست».(12)

در روایت دیگر نقل شده که از امام صادق(ع) سؤال شد: آیا خرید جواهرات برای زینت خانواده درست است؟ حضرت فرمود: «علی بن الحسین(ع) برای بچه‌ها و همسرانش زیورآلات از نوع طلا و نقره تهیه می‌کرد و آن‌ها را با آن زیورها می‌آراست».(13)

از این روایات و نظایر آن، به خوبی استفاده می‌شود که امام سجاد(ع) به حس زیبایی دوستی همسر خود احترام می‌گذاشت و امکانات لازم را در حد متعارف آن زمان، برای آن‌ها فراهم می‌نمود. از معصومین نقل شده که: مومن مطابق میل عیالش (خانواده‌اش) غذا می‌خورد و انسان منافق و دو چهره، خانواده‌اش مطابق میل او غذا می‌خورند»(14) مطابق این حدیث نورانی، مرد باید در خانه حتی غذا خوردنش بر طبق میل همسرش باشد و او همان غذایی را بخورد که عیالش دوست دارد تا به این ترتیب در عمل نشان دهد خواسته همسر را بر خواسته خود ترجیح می‌دهد و برای او ارزش قائل است.

آراستگی ظاهر و آراستن خویشتن برای همسر

از مسایلی که برای هر مؤمنی پسندیده است زیبایی و رعایت آرایش ظاهر است. خداوند متعال مبدأ زیبایی است و جهان را نیز زیبا پدید آورده است. از این دیدگاه و در اصل آفرینش همه چیز زیباست و زشتی در آن راه ندارد ولی آن گاه که انواع، اقسام، و افراد موجودات با یکدیگر مقایسه و سنجیده می‌‏شوند، برخی از برخی دیگر زیباتر و نیکوتر جلوه می‏‌کنند. زیبایی صورت و اندام خوش و ظاهر آراسته و مناسب، به تحکیم پیوندهای اجتماعی کمک می‏‌کند و الفت به وجود می‏‌آورد. لذا در روایات معصومان علیهم‌‏السلام بر روی این ویژگی و توجه بدان سفارش شده است.

 پیامبر گرامی‌اسلام(ص) می‌فرماید: «لباس‌های خود را تمیز کنید، موهای خود را اصلاح نمائید، مسواک بزنید و آراسته و پاکیزه باشید که بنی اسرائیل چنین نکردند و زنانشان بدکار شدند».(15) امامان(ع) نیز به این مطلب توجه خاصی داشتند. این بزرگواران خود را برای همسرانشان آراسته و مرتب می‌کردند، لباس مناسب می‌پوشیدند و موهای خود را رنگ می‌زند. حسن بن جهم- از دوستان امام کاظم(ع) گوید: آن حضرت را دیدم که موهای خود را خضاب کرده است، گفتم: فدایت شوم، شما هم خضاب می‌کنید؟! حضرت فرمود: آری، اصلاح و مرتب بودن وضع، بر عفت زنان می‌افزاید: زنانی بودند که پاکدامنی را رها کردند به این دلیل که شوهرانشان اصلاح و مرتب بودن خود را رها کردند. سپس فرمود: دوست داری همسرت را در حالی همانند حال خودت که خود را آراسته ننموده‌ای، ببینی؟ گفتم: نه! فرمود: او نیز چنین است. آنگاه فرمود: نظافت و استعمال بوی خوش و اصلاح مو، از اخلاق پیامبران است.

یکی از دوستان امام باقر(ع) به نام حکم بن عتیبه می‌گوید: در خانه‌ای زیبا و آراسته خدمت آن حضرت رسیدم، لباس زیبا و رنگینی پوشیده بود که آثار رنگ لباس بر دوش حضرت دیده می‌شد. خیلی شگفت زده شدم. گاهی، به خانه نگاه می‌کردم، گاهی به وضع لباس آن حضرت! حضرت فرمود: این حالت، چطور است؟ عرض کردم: چه بگویم از این لباسی که به تن کرده‌اید؟ این لباس، مربوط به افراد نوجوان است. حضرت فرمود: ‌ای حکم! چه کسی زینت‌ها و چیزهای پاکیزه‌ای را که خداوند برای بندگانش آفریده است، حرام کرده؟ این‌ها از چیزهایی است که خداوند برای بندگانش آفریده است؛ اما این خانه که مشاهده می‌کنی مربوط به همسر من است و من تازه ازدواج کرده‌ام. لباسی که مشاهده می‌کنی و همچنین حضور من در این خانه، به خاطر همین موضوع است.(16)

حسن زیات بصری نقل می‌کند: با یکی از دوستانم خدمت امام باقر(ع) رسیدیم. او را در خانه‌ای زیبا، با لباس زیبا در حالی که سرمه کشیده بود، دیدیم. سپس سؤالاتی از آن حضرت نمودیم، ایشان متوجه شد که ما از وضع لباس و خانه آن حضرت شگفت زده شده‌ایم. حضرت فرمود: فردا با دوستت نزد من بیا. روز بعد در منزلی که او بیشتر وقت‌ها آنجا تشریف داشت، رفتیم. مشاهده کردیم که در خانه، جز حصیر، چیزی نیست و حضرت لباس زبر و خشن به تن دارد. حضرت فرمود: دیروز شما پیش من آمدید، در حالی که من در خانه‌ای بودم که مربوط به همسرم بود و آن وسایل موجود در خانه، متعلق به اوست. او خود را آرایش کرده بود تا من هم خود را برای او آراسته و مزین نمایم.

حضرت علی علیه‌‏السلام فرمودند: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد و می‌‏خواهد اثر نعمت‌های خود را بر بنده‏اش ببیند.(17)

و بدین سان، تحکیم و تقویت پیوند خانوادگی و زناشویی که به شدت مورد تأکید و سفارش اولیای دین است، توجه و منظور داشتن این ویژگی را در زن و مرد و در انتخاب همسر، می‏‌طلبد. البته در مقام اولویت‏بندی‌ها، حق تقدم با خصلت‌های انسانی و معنوی است و قطعا رویکرد به زیبایی تنها و غفلت از معنویت و اخلاق دینی، خسارت ‏آمیز و زیان‏بار است و در روایات از آن نکوهش شده است(18) ولی در جایگاه خود اهمیت ویژه‏‌ای دارد.

حضرت صادق علیه‌‏السلام در حدیثی از رسول اکرم صلی اللّه‏ علیه و آله نقل می‌‏کنند که آن حضرت فرمودند: «بهترین زنان امت من زیباروی‏ترین و کم مهرترین آن‌هاست».(19)

البته با توجه به اینکه خوش‌چهره بودن از اموری است که نوعا با دید مادی بدان نگریسته می‏‌شود سبک بودن مهر چنین زنی، نشان از ایمان و صفای دل و باطن سالم اوست که هم سیرتی نیک دارد و هم صورتی نیکو. و مطابق برخی روایات رابط‌ه‏ای بین این دو برقرار است که به تأیید علم و تجربه نیز رسیده و گرچه کلیت ندارد، ولی به طور غالب این گونه است.

حضرت رضا علیه‏‌السلام از پدران بزرگوار خود نقل می‏‌کنند که رسول گرامی صلی اللّه‏ علیه و آله فرمودند: «خوبی‌ها را نزد خوش‏‌صورتان بجویید زیرا رفتار و کارهایشان سزاوارتر و نزدیک‌تر به خوبی است».(20)

زیبایی و آراستگی نه تنها از اوصاف خوب برای یک زن به عنوان همسر است بلکه از ویژگی‌های پسندیده مرد نیز هست. امام صادق از پدر بزرگوارشان ـ علیهماالسلام ـ نقل می‌‏کنند: روزی مردی بر در خانه رسول اکرم صلی اللّه‏ علیه و آله اذن ورود خواست. آن حضرت در خانه به ظرف آبی برخورد، خود را در آن نگریست و ریش خود را موزون و آراسته کرد. عایشه به آن حضرت گفت: شما سرور فرزندان آدم و فرستاده پروردگار جهانید. با این حال در برابر ظرف آبی ایستاده و سر و صورت خود را رسیدگی می‏‌کنید؟ حضرت فرمودند: «خداوند دوست دارد وقتی بنده مؤمنش به سوی برادر دینی خود می‏‌رود خود را برای او زیبا و آراسته کند».(21)

و این در حالی است که محمد بن‏‌فضل طبرسی در حالات آن بزرگوار می‌‏نویسد: «او گذشته از اینکه برای همسران خود و در خانه به آرایش خود می‌‏رسید با اصحاب خویش نیز این گونه بود».(22)

در این گزارش آمادگی و زیبایی در داخل خانه اصل و مبنا قرار گرفته و آراستگی برای بیرون از آن فرع و بسان آن شمرده شده است. امام کاظم علیه‌‏السلام فرمودند: «آماده‌سازی مرد، خود را برای همسرش، موجب افزایش و تقویت عفت زن می‌شود».(23) آنچه گفتیم می‌تواند مهم‌ترین نقاط مشترک بین زن و مرد در همسر نمونه بودن و گزینش آن باشد و البته نباید از نقش دانش، عقل، ادب اجتماعی نیز در شمار مهم‌ترین‌ها غفلت کرد که پرداختن به هر یک از آن‌ها و نیز صفات ویژه هر یک از زن و مرد مجالی وسیع‌‏تر می‌‏طلبد.

گذشت از لغزش‌های همسر

سیره معصومان(ع) چنین بوده است که اشتباه و خطای رفتاری همسران را نادیده می‌گرفتند. اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: حق زن بر مرد چیست که با انجام آن‌ها انسان، «نیکوکار» محسوب شود؟

امام فرمود: «خوراک و پوشاک او را فراهم نماید و اگر خطایی از او سر زد، از او بگذرد. سپس فرمود: پدرم امام باقر(ع) همسری داشت که به او آزار می‌رساند؛ ولی پدرم او را مورد عفو و بخشش قرار می‌داد».(24)

در پایان باید تأکید کرد که آنچه درباره وظایف و مسئولیت‌های عاطفی و اخلاقی مرد نسبت به همسرش در این مقاله گفته شد تنها بخشی از دستورات حیات‌بخش اسلام است و ناگفته‌های بسیاری خصوصا درباره وظایف قانونی و شرعی مردان باقی مانده که علاقمندان می‌توانند به کتاب‌های مربوط به اخلاق در خانه و خانواده و آئین همسرداری مراجعه کنند.


1. ر.ك: زن در آینه جلال و جمال، جوادی آملی ص 893.

2. سوره نساء، آیه 19.

3. نهج البلاغه نامه 13.

4. احتجاج طبرسی ج 1، ص 182.

5. كشف الغمه، ج 1، ص 363.

6. بحار. 54. 74.

7. تنبیه الخواطر ج 2 ص 221.

8. وسایل. 41.321.

9. كافی .5.68. من لایحضر 169.3.

10. بحار .34.05.

11. نهج البلاغه. خ 391.

12. بحار.34.171.

13. کافی، ج 6، ص674.

14. وسایل. 51.052.

15. کافی.6.574.

16. وسایل.41.381.

17. همان، باب 1، ح 2.

18. همان، ج 14، ابواب مقدمات نکاح، باب 14 و باب 7، ح 7.

19. همان، باب 6، ح 8.

20. همان، باب 21، ح 4.

21. مکارم الاخلاق، ص96 ـ 97.

22. همان، ص 34.

23. همان، ص 97.

24. وسایل. 41.015.

گردآورنده: احمد حکیم

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 25 شهریور 1396 ساعت 13:49
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما