فضائل اخلاقی، صداقت، قناعت، سخاوت

صداقت

راست‌گویی از اعمال نیک و پسندیده انسانی بوده و نزد دین و خرد از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. اسلام، دین دعوت به فطرت انسانی است و فطرت پاک انسان ایجاب می‌کند که انسان سالم و متعادل، دل و زبانش یک‌سو و هماهنگ باشد، ظاهر و باطنش یکی باشد و آنچه را باور دارد بر زبان جاری کند.

صداقت از صفات مؤثر در روابط خانواده است که زمینه اعتماد و برقرارى رابطه به شمار مى‌رود. صداقت در تحلیل روان شناختى به گفتار و رفتارى اطلاق مى‌شود که فرد انگیزه و قصدى مغایر با مفاد گفتار و رفتارش نداشته باشد؛ به بیان دیگر، فرد با صراحت و رو راستى و وضوح صحبت مى‌کند. هنگامى‌که فرد در ارتباط کلامى‌یا بدنى صداقت نداشته باشد، ارتباطى متعارض یا دو سطحى برقرار مى‌شود، به گونه‌اى که مفاد سخن فرد چیزی است و بقیه وجود او چیزی دیگر را بیان مى‌کند، یا انگیزه و قصد او امری دیگر است. 

در این حالت، مخاطب به مفاد کلام یا رفتار فرد پاسخ مى‌دهد، ولى هنگامى‌که دریافت انگیزه فرد امرى دیگر است، در واکنش به رفتار یا گفتارهای بعدى او سردرگرم مى‌شود؛ گاه به کلام و رفتار او توجه مى‌کند و از انگیزه او غفلت مى‌کند وگاه به دلیل توجه بیشتر به انگیزه‌های احتمالى، به واکنش نامناسب دست مى‌زند. این گونه ارتباط، از مشخصه‌های خانواده‌های آشفته است.(1) عدم صداقت در زن یا شوهر، فضاى خانواده را به بى‌اعتمادى و بدبینى مى‌کشاند و زمینه اختلاف را فراهم مى‌کند. اولیاى دین (ع) به دلیل تأثیر دروغگویى در تخریب اعتماد در روابط بین فردى، بر صداقت و دوری از دروغ بسیار تأکید دارند(2) و ملاک ایمان مردم را راستگویى اعلام مى‌کنند.(3) راستگویى زمینه اعتماد مقابل و در نتیجه، رابطه دوستانه و صمیمى‌را فراهم مى‌کند؛(4) بنابراین، براى بالندگى و سلامت روابط در خانواده، باید روابط کلامى‌و بدنى (آهنگ صدا، وضعیت بدنى افراد نسبت به هم، تماس‌های چشمى‌ یا نگاه‌ها، و حرکت بدن) به صورت مستقیم، روشن و صریح باشد، آن گونه که سخنان فرد نه تنها با حالت صورت، وضع بدن و طنین صدا هماهنگ باشد، بلکه با انگیزه و حالات ناهشیار او نیز مطابق باشد و در حقیقت، همه ابعاد روان شناختى فرد یک چیز را نشان دهد. چنین ارتباطى به اعضاى خانواده امکان مى‌دهد که درستى و تمامیت، تعهد، صداقت، شایستگى و خلاقیت داشته باشند و با مشکلات به طور مناسب برخورد کنند.(5)

قناعت

قناعت و دوری از تجمل‌گرایی، از صفات اخلاقى مهمى‌ است که در متون اسلامى‌ به تأثیر آن بر زندگى دنیوى و اخروى اشاره شده است.(6) در عصر حاضر، وسایل رفاهى گسترش پیدا کرده و زمینه استفاده از امکانات جدید و تجملى روندی روز افزون یافته است. این امر باعث شده در محیط خانواده‌ها نیز تفاوت‌هاى بسیارى در امکانات زندگى مشاهده شود. از سویى، امکان زندگى مادی بهتر براى همگان میسور نیست و در این رقابت بسیارى عقب مى‌مانند. این اخلاف درآمد و تفاوت در مواهب زندگى مادى، ممکن است زمینه‌ای براى بروز نارضایتى و تعارض در خانواده شود. در تعالیم اسلام براى پیشگیرى و کاهش این اختلاف، افراد را به قناعت و دوری از تجمل توصیه مى‌کنند. کسى که از صفت قناعت برخوردار است، به اندازه‌اى از مواهب مادى که نیازهاى او را کفایت مى‌کند، رضایت مى‌دهد(7) و خود را براى کسب درآمد بیشتر به زحمت و فشار شدید نمى‌اندازد. اگر اعضاى خانواده به ویژه زن و شوهر به میزان درآمدى که با تلاش به دست آورده‌اند، راضى باشند و در این زمینه، خود و دیگران را به زحمت نیندازند، به اندوه و رنج کم‌تری دچار خواهند شد.(8) البته در مورد زن، بر قناعت و سعى در کم توقعى تأکید بیشتری شده است؛(9) شاید به این علت که معمولا مسئولیت تأمین معاش خانواده بر عهده مرد است و وی فشار روانى بیشترى را متحمل مى‌شود؛ در نتیجه فشار و تحمیل زن بر او مشکلات را تشدید مى‌کند. 

اعضاى خانواده براى ایجاد حالت قناعت در خود، باید به خانواده‌هایى که از سطح مواهب مادی پایین‌ترى برخوردارند، توجه نمایند(10) و روابط خود را بیشتر با این گونه خانواده‌ها تنظیم کنند، نه این که همواره به بالاتر از خود نگاه کرده و خویش را گرفتار حسرت و اندوه نمایند. همچنین روحیه حرص و طمع را که در بیشتر افراد موجود است، به جهات دیگری مانند رشد و تکامل معنوى و علمى‌سوق دهند. اعضاى خانواده در صورتى که به کسب صفت قناعت موفق شوند و چشم از نگاه به زندگى مادی(11) و تجملى دیگران فرو بندند، در مرحله اول از حسرت و غم نجات مى‌یابند(12) و به عزت نفسى مى‌رسند(13) که در عین کمبودها، احساس بى نیازی(14) کنند. این حالت، زندگى را در تلقى فرد، گواراتر(15) و لذت او را بیشتر خواهد کرد؛ چنان که در کلمات اولیاى دین (ع) آمده است فرد راضى به درآمد و قسمت خود، از گواراترین زندگى در بین مردم برخوردار خواهد بود و اگر جز این باشد،(16) اعضای خانواده همواره در حسرت کمبودها بسر برده و زندگى در نظر آن‌ها تلخ و دشوار مى‌شود.(17)

سخاوت و روحیه گشاده دستى از صفات بسیار مؤثر اعضاى خانواده، به ویژه مرد است. بدترین مردها، بخل ورزاند. از آن جا که معمولا مردان مسئولیت اقتصادى خانواده را بر عهده دارند، بخل ورزی آن‌ها شرایط رفاهى خانواده را دشوار مى‌کند، به حدى که گاه اعضای خانواده آرزوى مرگ پدر خانواده را در دل مى‌گذرانند. بخل در کلمات اولیاى دین در بر دارنده همه عیوب زشت دانسته شده، به گونه‌اى که حتى جوان سخاوتمند و آلوده به خطا نزد خداوند از پیرمرد عابد بخل ورز محبوب‌تر است. در تعالیم اسلام، بر توسعه و ایجاد رفاه بیشتر براى خانواده بسیار تأکید گردیده و تجلى نعمت‌ها و مواهب مادی که از جانب خداوند به فرد داده شده، امری مناسب و پسندیده قلمداد شده است. البته تعالیم اسلام بین زن و شوهر در مورد صفت سخاوت و بخل فرق گذاشته و از زن انتظار سخاوت ندارد؛ این امر براى آن است که زن در مخارج بیشتر دقت کند تا در اثر مصارف بى‌رویه و بخشش زیاد، خانواده را از لحاظ اقتصادى با مشکل روبه رو نسازد. این در حالى است که بخل ورزى و عدم سخاوت در اموال شخصى خود زن، مانند مردان، امری نامطلوب و ضد ارزش، است.

سخاوت

سخاوت و روحیه گشاده دستى از صفات بسیار مؤثر اعضاى خانواده، به ویژه مرد است.(18) بدترین مردها، بخل ورزاند.(19) از آنجا که معمولا مردان مسئولیت اقتصادى خانواده را بر عهده دارند، بخل ورزی آن‌ها شرایط رفاهى خانواده را دشوار مى‌کند، به حدى که گاه اعضای خانواده آرزوى مرگ پدر خانواده را در دل مى‌گذرانند.(20) بخل در کلمات اولیاى دین در بر دارنده همه عیوب زشت(21) دانسته شده، به گونه‌اى که حتى جوان سخاوت‌مند و آلوده به خطا نزد خداوند از پیرمرد عابد بخل ورز محبوب‌تر است.(22) در تعالیم اسلام، بر توسعه و ایجاد رفاه بیشتر براى خانواده بسیار تأکید گردیده و تجلى نعمت‌ها و مواهب مادی که از جانب خداوند به فرد داده شده، امری مناسب و پسندیده قلمداد شده است.(23) البته تعالیم اسلام بین زن و شوهر در مورد صفت سخاوت و بخل فرق گذاشته و از زن انتظار سخاوت ندارد؛(24) این امر براى آن است که زن در مخارج بیشتر دقت کند تا در اثر مصارف بى‌رویه و بخشش زیاد، خانواده را از لحاظ اقتصادى با مشکل روبه رو نسازد. این در حالى است که بخل ورزى و عدم سخاوت در اموال شخصى خود زن، مانند مردان، امری نامطلوب و ضد ارزش، است.


1، آدم سازی در خانواده، ص 78. 

2. «قال رجل للنبی (ص): اکذب اهلی؟ قال: لا خیر فی الکذب» مجلسی، بحارالانوار، ج 69، ص 254. 

3. «انما یفتری الکذب الذین لا یومنون» نحل، 105 و «یجبل المؤمن علی کل طبیعة الا الخیانة و الکذب» مجلسی، بحارالانوار، ج 75، ص 172. 

4. «یکسب الصادق بصدقه ثلاثا: حسن الثقة به، المحبة له والمهابة عنه» آمدی،غرر الحکم و درر الکلم، ح 11038. 

5. ستیر، آدم سازی در خانواده، ص 92 و 97.

6. از جمله، امیرمؤمنان علی (ع) در تفسیر آیه «فلنحیینه حیوة طیبة» (نحل، 97) فرمود: منظور از زندگی پاک، همان زندگی همراه با قناعت است، (نهج البلاغه، حکمت 229). 

7. کلینی، کافی، ج 2، ص 139. 

8. «من قنع بالمقسوم استراح من الهم و الکد و التعب» نوری، مستدرک الوسائل، ج 15، ص 224. 

9. حرعاملی، وسائل الشیعة، ج 14، ص 18. 

10. کلینی، کافی، ج 8، ص 244. 

11. «ولاتمدن عینیک الی ما متعنا به أزوجا منهم زهرة الحیوة الدنیا» طاها، 131. 

12. آمدی، غررالحکم و دررالحکم، ص 941. 

13. نهج البلاغه، نامه 30؛ آمدی، «القناعة تودی الی العز» غرر الحکم و درر الکلم، ص 391. 

14. «... مع قناعة تملا القلوب و العیون غنی» نهج البلاغه، خطبه 192. 

15. «جمال العیش القناعة» و «اطیب العیش، القناعة» آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص 391. 

16. «ان اهنا الناس عیشا من کان بما قسم الله له راضیا» همان، ص 393. 

17. «خمس من لم تکن فیه لم یتهنأ بالعیش... القناعة...» مجلسی، بحارالانوار، ج 66، ص 390.  42. حرعاملی، وسائل الشیعة، ج 18، ص 18. 

19. «شر رجالکم... البخیل» همان. 

20. «ینبغی للرجل ان یوسع علی عیاله لئلا یتمنوا موته» همان،ج 15، ص 249. 

21. «البخل جامع مساوی العیوب» نهج البلاغه، حکمت 378. 

22. «شاب سخی مرهق فی الذنوب احب الی الله من شیخ عابد بخیل» حرعاملی، وسائل الشیعة، ج 1، ص 253. 

23. کلینی، فروع کافی، ج 6، ص 447. 

24. نهج البلاغه، حکمت 234.

گردآورنده: احمد حکیم

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 25 شهریور 1396 ساعت 12:12
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما