فضائل اخلاقی، اهمیت حیا

همواره یکی از دغدغه‌های فکری شخص مسلمان این است که چگونه کرامت توأم با عزّت نفس پیدا کند یا به عبارتی با استفاده از چه راهکارهایی خود را به فضائل اخلاقی متصل و چگونه از زشتی‌ها و عیوب مختلف دور نماید، یا با استفاده از چه فاکتورها و اهرم‌‌هایی می‌تواند روابط فردی و خانوادگی و اجتماعی را توأم با وزانت و وقار و اخلاق اسلامی نمود. بدیهی است که یکی از مهم‌ترین راه‌های رسیدن به کرامت و عزت نفس "حیا" است که صفت زیبای الهی و انبیاء و حضرات معصومین (علیهم السلام) و بندگان صالح و شایسته حضرت حق بوده و هست و خواهد بود. انسان‌های صالح و پیوسته با رفتارهای عملی و اخلاقی خود دیگران را به "رعایت حیا" توصیه می‌نمودند.

مفهوم حیا

حیا در لغت به معنی "شرم" و "آزرم" آمده است و به عبارتی پرهیز و خودداری از اینکه دچار بیم ملامت دیگران واقع نشویم. برای تحقق حیا زمینه‌هایی لازم است که عبارت است از حالت استحیاء و اعتقاد به اموری که حیا از آن‌ها لازم است. حیا نوری است که گوهر آن سینه ایمان است و معنای آن این است که در برابر هر آنچه با توحید و معرفت ناسازگار است، خویشتن‌داری کنی.(1) حیا خوی زیبایی است که موجب رسیدن انسان به نیکی‌ها و کمالات می‌شود و حیا رأس مکارم و خوبی‌هاست و زمینه مطلوبی برای پاکی و جوان‌مردی است و رابطه تنگاتنگی با ایمان دارد به‌طوری که اگر ایمان نباشد حیا هم نخواهد بود.(2)

حیا از منظر قرآن‌کریم و روایات

هنگامی که خداوند متعال انسان را آفرید، او را به حال خود رها ننموده و از مکتب انبیاء الهی که نشأت گرفته از سرچشمه وحی الهی است بهره‌مند نمود. در این راستا، پیامبران "صراط مستقیم" و یا به عبارتی راه سعادتمندی و تقرّب به خداوند را به او نشان داده و در این مسیر مشغول هدایتش و پیوسته مقصد نهایی که در یک کلمه (قرب الی الله) است را برایش بازگو می‌نمودند. علاوه بر مکتب نبوت خداوند بر انسان منت نهاد و مکتب امامت که دنباله رو مکتب انبیاء و پیامبر عظیم الشأن اسلام است، برای هدایت و سعادتمندی او قرار داد. از سوی دیگر علاوه بر هدایت بیرونی، خداوند انسان را به قوای در درون مجهز ساخت، که در صورت

به‌کارگیری آن و استفاده صحیح از آن، گام مهمی در جهت به کمال رسیدن و سعادتمندی او می‌باشد. از جمله این قوا و سرمایه ارزشمند که ریشه در فطرت آدمی دارد، حیا و شرم است.

در قرآن‌کریم آیات متعددی اشاره به این گوهر ارزشمند و موهبت الهی دارد و خداوند متعال برای اعتلای شخصیت انسان‌ها و سلامت و امنیت خانواده و جامعه و رسیدن آنان به کمال دعوت به حیا نموده است.

از جمله نتایج و بازتاب‌های مهم که شرط اول حیا می‌باشد، این است که انسان می‌خواهد خود را از زشتی‌ها بپوشاند و عیب‌های خود را مخفی نماید و یا به عبارتی از اینکه زشتی‌هایش آشکار شود، خجالت می‌کشد و در این صورت حالت "حیا و شرم" در او پدیدار می‌گردد. البته حالتت استحیاء و حیا ورزیدن به کلیه افعال و جوارح انسان مربوط می‌شود و شامل راه رفتن، سخنن گفتن، نگاه کردن، غذا خوردن، خوابیدن و عبادت کردن نیز می‌گردد. 

از جمله آموزه‌‌هایی که در قرآن‌کریم مورد تأکید قرار گرفته و از نشانه‌های امنیت و بقای خانواده و استحکام جامعه و بنیان ارزش‌ها و هنجارهای اسلامی به حساب آمده مسئله "حجاب و پوشش" می‌باشد. شایان ذکر است مسئله حجاب و پوشش تنها اختصاص به زنان ندارد، بلکه از آنجایی که ساختار وجودی و خلقت زن توأم با ظرافت‌های ویژه‌ای است، رعایت آن در مورد بانوان از حساسیت و منزلت و جایگاه رفیعی برخوردار است. در عین حال مردان نیز موظف به رعایت پوشش صحیح اسلامی هستند و این نشانگر حیا و شرم در آن‌ها از خدا و بندگان خداست.

شایان ذکر است که حیا و پایبندی به آن مربوط به سن خاصی نیست، بلکه هر چقدر به معرفت و بصیرت انسان افزوده شود، قطعاً نجابت و حیای آن فزونی می‌یابد، پس همگان موظف به رعایت حیا هستند. حتی در کلام مقدس الهی اشاره شده که زنان سالخورده‌ای که امید به ازدواج ندارند، نبایستی در برابر مردم خودآرایی کنند و پوشش برای آن‌ها برتر است.(3) 

از مصادیق بسیار مهمی که نقش ارزنده‌ای در سلامت فرد و اجتماع دارد و به فزونی حیا کمک زیادی می‌نماید، مسئله ازدواج است که در فرمایشات الهی و سنت نبوی به آن تأکید زیادی شده است. بدیهی است که، اگر در امر ازدواج مطابق دستور خدا و حضرات معصومین (علیهم السلام) عمل نماییم، از یک سو روابط جنسی، مشروع و ارضاء آن به نحوی خداپسندانه صورت می‌گیرد و از دوم سو از اختلاط زنان و مردان و روابط ناسالم جنسی جلوگیری می‌شود و از سوم سو بر استحکام کانون خانواده همراه با نسلی سالم و پویا افزوده خواهد و از چهارم سو به گسترش فرهنگ حیا عمق بخشیده‌ایم.

حیای نابه‌جا

گاهی اوقات مسائلی برای انسان رخ می‌دهد که ممکن به‌علت عدم آگاهی و شناخت، نداند که آیا باید حیا پیشه کند یا واقعاً جای حیا کردن نیست. حیا بستگی به اهداف عالیه اخلاقی انسان دارد و رعایت اعتدال در آن عقلانی است یعنی نباید به مرحله افراط کشیده شود و نه مرحله تفریط، به‌طوری که بعضی از اوقات انسان چیزی را عیب می‌داند که زشت نیست و کمبودی برای آن محسوب نمی‌گردد و یا خیال می‌کند که ضعفی دارد اما در واقع ضعف نیست.

دستاوردهای حیا

در حدیثی از وجود مقدس رسول خدا(ص) آمده است که دستاوردهای حیا: نرم‌خویی، مهربانی، خدا را ناظر دیدن در نهان و عیان، سلامت "روحی و جسمی"، دوری کردن از بدی، خویش‌رویی، بخشندگی، پیروزی و خوشنامی در میان مردم، این‌ها فوایدی است که خردمندان از حیا می‌برند، پس خوشا به حال کسی که اندرز خدا را بپذیرد و از رسواگری او بیم می‌کند.


1. مصباح الشریعه/510.

2. میزان الحکمه، باب حیا، ج 3.

3. سوره نور، آیه 60.

منبع: نوشته سید حسین حر

گردآورنده: احمد حکیم

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 25 شهریور 1396 ساعت 11:37
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما