رذائل اخلاقی، خشونت

حسادت، باورهاى ناروا، مشکلات اقتصادى، بيمارى، بدآموزى، بدگمانى، کبر و خودبينى، حب دنيا، شهوت، خستگى، از عوامل اصلى خشونت در آيات وحى معرفى شده‌‏اند.

والدين در مديريت خشم بايد نيکو رفتارى کنند، روحيه اعضاى خانواده را بشناسند، از قربانى خشونت حمايت کنند و با خشونت‏گر برخورد کنند و ايجاد مهر و محبت در ميان اعضاى خانواده نمايند. 

تغيير وضعيت جسمى، سکوت، گوش دادن به سخنان خشونت‏گرا، توجه به آثار خشونت از راه‌هاى کنترل خشم شناخته مى‌شود. از سويى ديگر حکومت‌ها با وضع برخى قوانين و مقررات مى‌توانند در راستاى کنترل خشم قدم بردارند. 

تعريف خشونت

صاحب نظران بسيارى خشونت را به تعريف نشسته‌اند. براى نمونه گلز و استراوس در تعريف خشونت مى‌گويند: «خشونت رفتارى با قصد و نيت آشکار (يا رفتارى با قصد و نيت پوشيده اما قابل درک) جهت وارد کردن آسيب بدنى به فرد ديگر است. اين تعريف که تنها خشونت بدنى را مد نظر قرار داده است از نگاه شمارى از صاحب نظران جامع نيست و شايسته است تعريفى جامع براى خشونت آورده شد؛ به اين جهت "مگارزى" از خشونت به‌عنوان شکل افراطى رفتار پرخاشگرانه نام مى‌برد که احتمالاً باعث آسيب مشخص به فرد قربانى مى‌شود».(1)

خشونت از ديدگاه روان‌شناسى يعنى ناتوانى در کنترل خشم و در کلى‌ترين مفهوم آن، حالتى است که فرد از نظر جسمى و روانى در حد تعادل قرار ندارد. بنابراين تعادل عامل اصلى ضد خشونت و عامل سلامت است. در نگاه گروهى ديگر خشم واکنشى هيجانى به منظور برقرارى تعادل است و از قوه همواستازيس انسان نشأت مى‌گيرد. بر اين اساس خشم نه مخرب خواهد بود و نه سازنده.

پيشينه خشونت خانوادگى

خشونت خانوادگى عمرى به درازى خانواده دارد. در اولين خانواده بشرى خشونت خانوادگى به اشکال مختلف آن بروز و ظهور پيدا کرد. در اين خانواده که آدم و حوا به‌عنوان والدين شناخته مى‌شوند و هابيل و قابيل به‌عنوان فرزندان، خشونت ميان فرزندان رخ مى‌دهد و قابيل، هابيل را مى‌کشد: «نفس سرکش کم‌کم او را به کشتن برادرش ترغيب کرد. او را کشت و از زيانکاران شد».(2)

بر اساس آيات وحى خشونت خانوادگى در ديگر خانواده‌ها نيز ادامه يافت و برخى اعضاى خانواده خشونت‌گرا و شمارى ديگر قربانى خشونت شدند. در خانواده يعقوب‏ عليه السلام شمارى از فرزندان خشونت‌گرا هستند و بر برادر کوچک خويش خشونت مى‌کنند. اين گروه که در آغاز از بدترين شکل خشونت عليه برادر خويش سخن مى‌گفتند، در نهايت با پيشنهاد يکى ديگر از برادران به افکندن يوسف در چاه رضايت دادند و برادر خويش را به چاه افکندند: «يوسف را بکشيد يا او را به سرزمين دور دستى بيفکنيد تا توجه پدر فقط به شما باشد و بعد از آن از گناه خود توبه مى‌کنيد؛ و افراد صالحى خواهيد بود! يکى از آن‌ها گفت: يوسف را نکشيد! و اگر مى‌خواهيد کارى انجام دهيد، او را در نهان‌گاه چاه بيفکنيد، تا بعضى از قافله‌ها او را بگيرند».(3)

در قصه موسى ‏عليه‌السلام نيز شکل خفيف‏‌ترى از خشونت ديده مى‌شود. حضرت موسى‌ عليه‌السلام وقتى از ميعادگاه بازگشت و امت خويش را گوساله پرست ديد بر برادر خود خشم گرفت و سر او را با عصبانيت به سوى خويش کشاند:

«و هنگامى که موسى خشمگين و اندوهناک به سوى قوم خود بازگشت، گفت: پس از من بد جانشينانى برايم بوديد و آيين مرا ضايع کرديد آيا در مورد فرمان پروردگارتان و تمديد مدت ميعاد او عجله نموديد و زود قضاوت کرديد؟! سپس الواح را افکند و سر برادر خود را گرفت و با عصبانيت به سوى خود کشيد؛ او گفت: فرزند مادرم اين گروه مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند، و نزديک بود مرا بکشند؛ پس کارى نکن که دشمنان مرا شماتت کنند! و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»(4)

در خانواده حضرت ابراهيم عليه‌السلام وقتى هاجر بچه‌‏دار شد ساره بر ايشان خشونت کرد و خواهان هجرت او شد.

خشونت گرايان و قربانيان خشونت

خشونت بسته به نوع خانواده صورت‌هاى گوناگونى مى‌يابد. هر چه خانواده بزرگتر باشد و از افراد بيشترى تشکيل شده باشد، خشونت گرايان و قربانيان خشونت تنوع بيشترى مى‌‏يابند. براى نمونه در يک خانواده گسترده افراد خشونت‌گرا بسيار بيشتر از ديگر اشکال خانواده است؛ چنان که قربانى خشونت در اين نوع خانواده از ديگر انواع خانواده بيشتر است.

در خانواده گسترده پدربزرگ، مادر بزرگ، پدر، مادر، عمو، زن عمو، پسرعمو و دختر عمو و... يا خشونت‌گرا هستند يا قربانى خشونت. بنابراين وجود افراد بيشتر در يک خانواده تنوع خشونت خانوادگى را بيشتر مى‌کند. امّا در يک خانواده هسته‌‏اى که از يک پدر و مادر و يک يا چند فرزند تشکيل مى‌شود خشونت‌گرا و قربانى خشونت تنوع چندانى نخواهد داشت.

در اين خانواده خشونت گاه ميان والدين رخ مى‏‌دهد و گاه ميان والدين و فرزندان و در مواردى ميان فرزندان.

خشونت والدين بر يکديگر

در آيات وحى هر دو شکل خشونت والدين بر يکديگر وجود دارد. در خانواده نوح و لوط عليهما السلام زن خانواده خشونت مى‏‌کند و در خانواده فرعون مرد خانواده خشونت گرا است. در خانواده لوط و نوح ‏عليهما السلام نوع خشونت روحى و روانى است و همسر نوح‏ عليه السلام با مجنون خواندن آن حضرت و همسر لوط عليه‌السلام با خبر دادن آمدن مهمانان لوط به قوم لوط همسران خويش را آزار مى‌‏دهند و در خانواده فرعون خشونت، جسمى و روحى و روانى است و آسيه همسر فرعون قربانى هر دو شکل خشونت مى‌شود و در عصر جاهلى برخى مردان بر زنان خانواده خويش خشونت داشتند به اين اميد که ارث ايشان را در اختيار گيرند و قسمتى از مال ايشان را تصاحب کنند:

«خداوند براى کسانى که کافر شده‌‏اند به همسر نوح و همسر لوط مثل زده است، آن دو تحت سرپرستى دو بنده از بندگان صالح ما بودند ولى به آن دو خيانت کردند و ارتباط با اين دو پيامبر سودى به حالشان نداشت».(5)

«در آن هنگام که گفت: پروردگارا خانه‌‏اى براى من نزد خودت در بهشت ساز، و مرا از فرعون و کار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهايى بخش!»(6)

فخر رازى در تفسير آيه نخست مى‏‌نويسد:

«فامرأة نوح قالت قومه انّه لمجنون و امرأه لوط کانت تدل على نزول ضيف ابراهيم».(7)

در تفسير آيه دوم مى‏‌گويد:

«فرعون همسر خويش را از آن جهت که ايمان آورده بود شکنجه بسيار مى‌‏داد. از ابوهريره روايت شده که فرعون او را به چهار ميخ کشيد و روبروى آفتاب قرار داد و سنگى عظيم بر وى قرار داده بود».(8)

خشونت والدين بر فرزندان

اين شکل از خشونت در عصر جاهلى رواج بسيار داشت و والدين و به‌خصوص مرد خانواده بيشترين خشونت را عليه فرزندان خويش داشت.

فقر و تهيدستى عرب جاهلى وجدان و عواطف او را نسبت به فرزندان از ميان مى‌‏برد و او که خويشتن را روزى دهنده فرزندان مى‏‌پنداشت و فرزند را عامل فقر و نادارى مى‌‏شناخت با کشتن فرزندان گناهى عظيم انجام مى‌‏داد:

«و فرزندانتان را از ترس فقر نکشيد! ما آن‌ها و شما را روزى مى‌‏دهيم؛ مسلماً کشتن آن‌ها گناه بزرگى است».(9)

در عصر جاهلى، پدران خشونت اقتصادى بر دختران خويش داشتند و ايشان را سهمى از ارث نمى‏‌دادند. فخر رازى در تفسير آيه شريفه «يوصيکم اللَّه فى اولادکم للذّکر مثل حظّ الانثيين» مى‌‏نويسد:

«بدان که عرب در جاهليت با دو عامل از همديگر ارث مى‏‌بردند: يکى نسب و ديگر پيمان. امّا در نسب کودکان و زنان را ارث نمى‏‌دادند».(10)

خشونت فرزندان بر والدين

نشانه‌‏هايى از وجود اين نوع خشونت نيز در آيات وحى ديده مى‌‏شود. براى نمونه در داستان نوح‏ عليه‌السلام فرزند آن حضرت بر پدر خشونت روحى و روانى دارد، به پند و اندرز پدر وقعى نمى‌‏نهد و آن‌گاه که حضرت نوح عليه‌السلام به او مى‏‌گويد: «ارکب معنا» او در پاسخ پدر مى‌‏گويد: «سآوى الى جبل يعصمنى من الماء»(هود/ 43) و در قصه يعقوب عليه‌السلام نيز فرزندان پدر را گمراه مى‌‏خوانند و با افکندن حضرت يوسف عليه‌السلام به چاه بر پدر خويش خشونت مى‏‌کنند؛ به گونه‌‏اى که آن حضرت بينايى خويش را از دست مى‌‏دهد و فرزندان نگران حال پدر مى‌‏شوند:

«و چشمان او از اندوه سفيد شد، اما خشم خود را فرو مى‏‌برد (و هرگز کفران نمى‏‌کرد) گفتند: «به خدا تو آن قدر ياد يوسف مى‏‌کنى تا در آستانه مرگ قرارگيرى، يا هلاک گردى!»(12)

«مسلماً پدر ما در گمراهى آشکارى است».(12)

خشونت فرزندان بر يکديگر

اين شکل از خشونت چنان‌که پيش از اين گفته آمد، در داستان آدم عليه‌السلام و يوسف عليه‌السلام رخ داده است. در داستان آدم عليه السلام، هابيل قربانى خشونت شد و برادرش قابيل بر او خشونت کرد: 

«نفس سرکش، کم‌کم او را به کشتن برادرش ترغيب کرد و (سرانجام) او را کشت؛ و از زيانکاران شد».(13)

و در داستان يوسف عليه السلام نيز گروهى از برادران بر يوسف عليه السلام خشونت مى‌‏کنند و او را پس از اذيّت و آزار به چاه مى‏‌افکنند: 

«هنگامى که او را با خود بردند و تصميم گرفتند وى را در مخفى‌‏گاه چاه قرار دهند».(14)


1. اعزازى، شهلا، زنان کتک خورده، اوّل، تهران، سالى، 24/ 1380.

2. سوره مائده، آیه 30.

3. سوره يوسف، آیه 10-9.

4. سوره اعراف، آیه 150.

5. سوره تحريم، آیه 10.

6. سوره تحريم، آیه 11.

7. فخر رازى، الکبير، سوم، بيروت، داراحياء التراث العربى، 50/30.

8. همان.

9. سوره اسراء، آیه 31.

10. همان، 203/9.

11. سوره يوسف، آیه 85-84.

12. سوره يوسف، آیه 8.

13. سوره مائده، آیه 30.

14. سوره يوسف، آیه 15.

منبع: تبیان

گردآورنده: احمد حکیم

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 25 شهریور 1396 ساعت 10:06
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما