رابطه انسان و گیاهان در اسلام

گیاهان و درختان، سهمی به‌سزا و نقشی بسیار مهم در زندگی بشر دارند. تلطیف هوا، تعادل دمای محیط، حفاظت از خاک و تأمین بخشی از مواد غذایی مورد نیاز انسان و سایر موجودات، بخشی از سودمندی‌های فراوان آن‌هاست. افزون بر این‌ها، گیاهان و به‌طور کلی فضای سبز که شامل مراتع و جنگل‌ها و پارک‌ها می‏شود، تأثیر بسیار مثبتی بر روح و روان آدمی دارند.
تماشای گلبرگ‏های لطیف و خوش‏رنگ، غنچه‏های زیبا و بانشاط، شکوفه‌های دلربا و جذاب، گل‌های رنگارنگ و باطراوت، ترکیب موزون برگ‌ها، چشم‏انداز بهجت‏آور بوستان‏ها و جنگل‏ها، انسان را غرق در لذت و شادی می‏کند. افسردگی‏ها و غم‌ها را می‏زداید و در وی تازگی سرورآمیز می‏آفریند.
تماشای گیاهان خرم و سرسبز و نگاه به مناظر جذاب آن‌ها، از مواردی است که شریعت اسلام بدان دعوت نموده است، و تعبیرهای پیشوایان معصوم(ع) نیز در بیان فوائد فراوان این نعمت‏های خدادادی (گیاهان)، بسار حیرت‏انگیز است.
قرآن‏کریم در چندین آیه، گیاهان را «شادی‏آفرین» دانسته و آن‌ها را به «بهجت‏انگیزی» توصیف می‏کند که به‌جهت اختصار به سه آیه شریفه اشاره می‏کنیم:
قرآن‏کریم می‏فرماید: «و تری الارض هامده، فإذا انزلنا علیها الماء اهتزّت و ربت و انبتت من کل زوج بهیج(1) زمین را مرده و افسرده می‏بینی و چون آب باران بر آن‌ها فرستیم، بجنبد و بر دمد و انواع گیاهان زیبا و شادی‏آفرین برویاند».
واژه «بهیج» از ماده «بهج و بهجه» است که به معنای شادی، خوشحالی و سروری است که از نیکویی و زیبایی چیزی برخیزد. چنان که مفسر بزرگ شیعه، شیخ طوسی (ره) می‏فرماید:
«بهجت، چشم‏انداز زیبایی است که وقتی انسان بدان می‏نگرد، غرق در شادی و سرور می‏شود...(2) و «بهیج» صورت زیبایی است که تماشای آن لذت‏آور و سرورآفرین است(3) این آیه شریفه مشعر بر این است که در پرتو فرود آمدن باران، زمین جنبشی سرورآمیز را آغاز می‏کند و در پی آن، انواع گوناگون گیاهان در آن می‏روید و سبزی و خرمی آن چشم هر بیننده‏ای را می‏نوازد و قلبش را سرشار از شادی و بهجت می‏نماید.
همچنین در آیه‏ای دیگر می‏فرماید:
«و الارض مددناها و القینا فیها رواسی و انبتنا فیها من کل زوج بهیج؛(4) زمین را بگستردیم و در آن کوه‏های بلند و استوار نهادیم و از هرگونه گیاه زیبا و بهجت‏افزا در آن رویاندیم».
همچنین در این‏باره در آیه دیگر خداوند متعال وصف زیبای «ذات بهجه» را به درختان داده و می‏فرماید: «و انزل لکم من السماء ماء فانبتنا به حدائق ذات‏بهجة؛(5)خداوند برای شما از آسمان آبی فرو فرستاد که بدان بوستان‏های خرم و شادی‏آفرین رویاندیم». این طراوت، نشاط و بهجت‏انگیزی گیاهان و درختان، در انسان انگیزه‏ای ایجاد می‏کند و او را به سمت عمران و آبادانی زمین و امیدواری به زندگی سوق می‏دهد. چنان که علامه شعرانی(ره) در این باره می‏نویسد: «خرمی گیاه سبز و درخت و گل و شکوفه که در این آیات ذکر شده است در انسان رغبت و نشاطی به‌وجود می‏آورد که زمین را آباد کند و کشت و زرع بسیار شود و روزی مردم فراح گردد».(6)
در سخنان گوهربار معصومان(ع) نیز از تأثیر بسیار مثبت گیاهان و درختان در جسم و روح آدمی، تعبیرهای گونانی آمده‏است.
در برخی از قبیل روایات، از تأثیر مناظر سرسبز بر تقویت دیده و بصیرت انسان و زودن افسردگی‏ها و از بین رفتن بیماری‏ها روحی و روانی، سخن به میان آمده است، و در بعضی از رقابت لذت تماشای گیاهان با لذت‏های دیگر بحث شده است که به جهت اختصار، به برخی از آن‌ها اشاره می‏کنیم:
در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود: «چهار چیز چهره را نورانی و روشن می‏کند که یکی از آن‌ها تماشای گیاهان خرّم و سرسبز است».(7)
از امام کاظم(ع) نیز روایت شده که فرمود: «ثلاثه یجلین البصر، النظر الی الخضره و النظر الی الماء الجاری و...؛(8) نگاه به گیاهان خرم و سرسبز، چشم را جلا می‏دهد و بر روشنایی آن می‏افزاید». گاهی احتمال داده می‏شود که مراد از این‏گونه روایات این است که نگاه کردن بر سبزی و خرمی گل‌ها و گیاهان، بر بصیرت آدمی می‏افزاید و چشم دل را روشن می‏سازد؛ زیرا در برخی تعبیرها، این‏گونه آمده است:
«نگاه به سبزی و نشستن روبه روی کعبه (و نگریستن بدان)... و پاکیزه نگه داشتن محل سکونت، بر قوت دیده می‏افزاید».(9)
اما با تأمل درمی‏یابیم که ذکر موارد دیگری در ردیف گیاهان سرسبز، همچون «آب جاری» و «سرمه کشیدن هنگام خواب»، شاهد بر این است که موارد یاد شده در روایات، علاوه بر روشن کردن چشم دل و افزودن بر بصیرت آدمی، که با نظاره و تأمل عمیق در تمام مخلوقات الهی به‌دست می‏آید دارای تأثیر مهمی در تقویت نور چشم ظاهری است.
در روایتی از امام رضا(ع) نقل شده که فرمود: «الطیب نشره و العسل نشره، و الرکوب نشره و النظر الی الخضره نشره؛(10) بوی خوش، عسل، سوارکاری و نگاه به مناظر سرسبز و خرم، باعث نشاط و شادی می‏شود».
بر طبق این نقل، نگاه به مناظر جذاب و سرسبز گیاهان برخی از بیماری‏ها را روحی و روانی را از بین می‏برد و افسردگی‏ها و غم‌ها را می‏زداید. چنان که تشریح معنای واژه «نشره» مؤید آن است: «نشره چیزی است که موجب آرامش و راحتی اعصاب می‏شود، پس از آن که دچار بیماری و افسردگی شده است».
از مجموع روایات یاد شده درمی‏یابیم که تماشای سرسبزی و خرمی گیاهان و درختان لذت بخش و شادی آفرین است؛ به گونه‏ای که گاه شگفتی و حیرت انسان را برمی‏انگیزد و با دیگر لذت‌ها و خوشی‏ها رقابتی پیروزمندانه می‏کند.
امام صادق(ع) به مفضلّ می‏فرماید: «مع ما فی‏النبات من التلذذ بحسن منظره و نظاراتها التی لایعدلها شی‏ء من مناظر العام و ملاهیه».(11)
امام صادق(ع)، در ابتدا متذکر منافع فراوان گیاهان و درختان و استفاده بیشتر از آن‌ها می‏شود، و آن‏گاه می‏فرماید: نگاه کن به گل‏های رنگارنگ، شکوفه‏های زیبا و درختان سرسبز و خرم، چنان لذتی به آدمی می‏بخشد که هیچ لذتی را با آن برابر، نمی‏توان کرد.
در منابع روائی اسلام، بر این نکته تأکید شده که «سفره‏های خویش را با سبزی آراسته کنید» و نهادن سبزی در سفره، در ردیف «بسم‏الله» ذکر شده است:
«سفره‏های خود را با سبزی، سرسبز کنید؛ زیرا وجود سبزی در سفره همراه با بسم‏الله، دورکننده شیطان است؛ در روایتی دیگر آمده است: سفره‏های خود را با سبزی زینت دهید».(12)
در روایت دیگری، «حنّان» گزارش می‏کند که: «من همراه امام صادق(ع) بر سر سفره بودیم، حضرت سبزی میل فرمود، ولی من به دلیلی سبزی مصرف نمی‏کردم، امام به من فرمود: مگر نمی‏دانی که هیچ‏گاه برای امیرالمؤمنین، علی(ع) غذا نمی‏آوردند، مگر این که در کنار آن سبزی وجود داشت؟ گفتم چرا؟ حضرت فرمود: دل‌های مؤمنان سبز است و به سبزی اشتیاق دارد».(13)
بر اساس روایت دیگری امام کاظم(ع) فرمود: «اما علمت انّی لا آکل علی مائدة، لیس فیها خضرة؛(14) من از سفره‏ای غذا نمی‏خورم که در آن سبزی نباشد».
روایات یاد شده، به روشنی بر اهمیت نظاره و مصرف سبزی‏ها دلالت دارد و تأکیدی است بر تأثیر سبزی‏ها بر جسم و روح آدمی.
برخی از روایات تأثیر مثبت و شگرف استشمام گل‌ها و یا درختان ویژه‏ای را در روان آدمی برشمرده است؛ چنان که امر به استشمام گل سرخ و نرجس و... شده است و بوی عطرآگین ملائکه به بوی خوش گل تشبیه شده است.
امام کاظم(ع) به نقل از پدران بزرگوارش، از پیامبر اکرم(ص) نقل می‏کند که حضرت فرمود: «بوی خوش فرشتگان الهی، بوی (دل‏انگیز) گل است...»(15) پیامبر اکرم(ص) در اهمیت استشمام گل سرخ فرمود: «هرکس می‏خواهد بوی عطرآگین مرا ببوید، گل سرخ را استشمام کند».(16)
درباره گل نرجس نیز از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که فرمود: «گل نرجس را حداقل در هر روز یا در هر هفته یا در هر ماه یا در هر سال و یا در طول عمر یک بار ببوئید؛ زیرا در دل انسان مایه‏ای از جنون و جذام و برص وجود دارد که استشمام گل نرجس آن را ریشه‏کن می‏کند».(17)
از امام علی(ع) نیز نقل شده که فرمود: «گل نرجس را حداقل در هر سال یک بار ببوئید؛ زیرا در دل انسان حالتی است که تنها گل نرجس آن را می‏زداید».(18)
در روایتی از امام رضا(ع) نیز نقل شده که فرمود: «استشمام گل نرجس را به تأخیر نیندازید؛ همانا بوئیدن آن مانع از ابتلاء به زکام در زمستان است».(19)
بدیهی است، این‏گونه روایات، بیانگر اهمیت استشمام گل به ویژه گل سرخ و گل نرجس و بیان‏کننده تأثیر مهم و شگرف آن بر جسم و روان آدمی است.
از آنچه گذشت درمی‏یابیم که غنچه‏ها، شکوفه‏ها، درختان، جنگل‌ها و مراتع از زیبای‏های طبیعت‏اند که خداوند در زمین به ودیعت نهاده است و ما باید به نحو احسن از این زیبایی‌ها استفاده کنیم و به تخریب آن‌ها کمک نکنیم.
اساسا تأمل عمیق در مظاهر زیبای عظیم آفرینش در جسم و روح آدمی سه اثر بسیار بزرگ دارد:
الف- تماشای طبیعت سرسبز و اصولاً شگفتی‏های زیبای جهان هستی می‏تواند انسان را به نظاره زیبایی‏های نامحسوس رهنمون کند؛ به گونه‏ای که حقایقی چه به‌طور مستقیم و چه به‌طور غیرمستقیم برای انسان روشن خواهد گشت که حتی در احساس عظمت ملکوت درونی و ملکوت بیرونی ظاهر خواهد گشت، ولی متأسفانه چه اندک‏اند افرادی که قدرت گذشت از سطوح ظاهری درون و بیرون به اعماق حقایق و به قول افلاطون از سایه‏ها به واقعیات را بوده و از این راه به معرفت‏های والاتری در قلمرو درون ذات و برون ذات موفق شوند.
ب- غم‏ها را می‏زداید، به انسان آرامش و آسودگی خاصی می‏بخشد و او را شاد و خوشحال می‏کند.
ج- خداوند روح بشر را به گونه‏ای آفرید که استعداد بسیار گسترده‏ای دارد که بدون ارتباط با زیبایی‏ها، راکد و خنثی می‏گردد و در نتیجه روح تنها با کمیت و گسترش‏های مادی محض ارتباط پیدا می‏کند و خود را در قفس می‏بیند.


1. سوره حج،آيه 62.
2. التبيان فى تفسيرالقرآن، ج‏8،ص‏108.
3. همان، ص‏239.
4. سوره ق،آيه 7.
5. سوره نمل،آيه 60.
6. نثر طوسى، ص‏97.
7. بحارالانوار، ج‏76،ص‏289،و ج‏73،ص«:94اربع يضئن الوجه: النظر الى الوجه الحسن، و النظر الى الماء الجارى، و النظر الى الخضرة و الكحل عندالنوم».
8. تحف العقول «ابن شعبه» مترجم عطايى؛ بحار ج‏10، ص‏246 و ج‏59، ص 144و ج‏75،ص‏291و ج‏101،ص 45و با تعبير «يجلون البصر» در ج‏76،ص‏291،الشوكانى، الفوايد المجموعه، ص‏241.
9. قال الشافعى: «اربعه تقوى البصر: الجلوس تجاه الكعبه، الكحل عندالنوم و النظر الى الخضره و تنظيف المجلس.»
10. بحارالانوار، ج‏76،ص‏289.
11. بحارالانوار، ج‏3،ص‏129.
12. مكارم الاخلاق، ص‏176.
13. وسائل الشيعه، ج‏16،ص‏513.
14. وسايل الشيعه، ج 16،ص‏531.
15. بحارالانوار، ج‏66،ص‏177.
16. همان، ج‏73،ص‏147و ج‏62،ص‏299 با اندكى اختلاف.
17. بحارالانوار، ج‏62،ص‏99.
18. تمام نهج البلاغه، تحقيق و تنسيق: صادق الموسوى، بيروت، الذار الاسلاميه، 1414،ص 547.با اندكى تفاوت در الفاظ: بحارالانوار، ج‏66، ص‏176.
19. بحارالانوار، ج‏62،ص‏324.

منبع: پاسدار اسلام ، آذر 1385

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در یکشنبه, 23 آبان 1395 ساعت 13:53
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما