حفاظت محیط زیست در اسلام (۲)

دنیای امروز و محیط زیست بی روح


دنیای صنعتی امروز با تخریب جنگل‌ها و نابودی فضا‌های سبز و پژمردگی و مرگ گل و گیاه روبه‌رو است. پیشرفت بی‌رویه صنعت، همان‌گونه که صفا، یک‌دلی و پیوند‌های استوار خانوادگی را از مردم صنعت‌زده گرفته و روانشان را رنجور و افسرده ساخته است، آخرین روزنه‌‌های امید را نیز که جنگل‌ها و دشت‌‌های خرم و مزرعه‌‌های سرسبز بود، تباه ساخت و انسان را در میان آهن‌‌های خشن، دیوار‌های بتونی و دود و آلودگی‌‌های گوناگون صنعتی، بی‌کس و تنها رها کرد. اکنون انسان‌‌های بی‌شماری به سرگردانی، پریشان‌حالی و افسردگی دچار شده‌اند که نتیجه شوم و ناخواسته جهان صنعتی است و آرام آرام به فاجعه‌ای انسانی تبدیل می‌شود. گفتنی است که دانشمندان، آفات صنعتی را بیش از بلا‌های طبیعی دانسته‌اند. بر این اساس، احیای دوباره محیط زیست و برگرداندن سرزندگی و شادابی زمین به آن، عامل مهمی در ایجاد روحیه نشاط و امید در انسان هاست.
ابعاد مختلف بحران محیط زیست که امروزه افکار جهانی را تحت تأثیر قرار داده، حاصل عصیان‏گری بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاری در عرصه محیط زیست است. این‌گونه اقدامات فسادانگیز چه از ناحیه فرد باشد، چه از ناحیه حکومت، در تضاد با خواست خداوند است؛ چرا که خداوند فساد را دوست ندارد و هرگز در مشیت ازلی نیست که انسان‌ها فساد کنند.(1) منظور از فساد در روی زمین هر گونه نابسامانی و ویرانگری و انحراف است.(2)
به عبارت دیگر، فساد به هر‌گونه تخریب و ویرانگری گفته می‏شود که نظام آراسته و صالح جاری را بر‌هم زند.(3) از این رو توسعه پایدار به معنای بهره‏برداری از محیط زیست است که با تضمین بقای زمین همراه می‏باشد.
موضوع مهم این است که توسعه پایدار باید در حالی که به حرمت طبیعت و توانایی اقتصادی منابع آن توجه می‏کند، در راه برقراری عدالت اجتماعی گام بردارد. از لحاظ اخلاقی نیز، برای دست‏یابی به توسعه پایدار، لازم است که سطح زندگی گروه‌های کم‏ درآمد و مستضعف جامعه بهبود یابد و در عین حال، سرمایه نسل‌های آینده، دچار صدمه و زیان جدی نشود. بدیهی است که این موضوع امری خطیر بوده که به یک تعهد اخلاقی قوی نیاز دارد.


مسئولیت خطیردولت مردان اسلامی در تأمین محیط زیست


زیبایی حقیقی (نه اعتباری) از سنخ هستی است و هستی، حقیقت تشکیکی است. لذا، زیبایی مراتبی دارد که در طول یکدیگرند. چون زیبایی انسان در جانشینی او از خدا نهفته است و این خلافت در حاکمان، بیش از دیگران است، رسالت دولت‏مردان در تأمین محیط سالم بیشتر از توده‌ی مردم است؛ زیرا برنامه‏ریزی کلان فضا و دریا و ساخت سلاح‏‌های شیمیایی و تخریبی و آزمایش‏‌های فرسایشی اتمی و مانند آن، در اختیار حکمرانان مقتدر است. آن‌چه هم‌اکنون سلامت محیط زیست را تهدید می‏نماید و جوامع بشری را به مرگ یا بیماری تهدید می‏کند، اقتدار تعدیل نشده صاحبان صنایع اتمی است که هرگونه نعمتِ خدا‌داد را به سود خود و زیان ملّت‏‌های دیگر، مصادره می‏نمایند؛ گویا مدیر عامل لگام گسیخته دهکده دنیای کنونی‏اند.
پیام قرآن کریم که عصاره متون مقدس آسمانی است، چنین است: «إِنَّ الْمُلُوک إِذَا دَخَلُوا قَرْیةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً»(4) پادشاهان هنگامی‌که داخل شهری شوند، آن‌را تباه می‏نمایند و عزیزترین آن‌ها را ذلیل قرار می‏دهند.
سلاطین ستم و دولت‏مردان جور و طغیان، هنگام ورود به منطقه دیگران و زمان اقتدار بر آن و وقت نفوذ در آن به تباهی آن اقدام می‏کنند. اگر در گذشته‌ تاریخ، دخول شخصی و ورود فیزیکی لازم بود، اکنون با سرعت سرسام‏آور صنعت، کنترل از دور برای اِفساد کافی است. اینان که رسالت اصلی آن‌ها غم‏خواری توده محروم است، سفارت خویش را چونان دهد، خون‏خواری می‏دانند:
نظام اسلامی وظیفه رسمی والی را چنین ترسیم نموده است: «أیّما امرءٍ ولى من أمر المسلمین شیئاً لم یحطهم بما یحوط نفسه لم یرح رائحه الجنّه»؛(5) هر کس سمتی را در دولت اسلامی به عهده بگیرد و مسؤول بخشی از بخش‏‌های حکومت دینی گردد، موظّف است هر آنچه را که برای حفظ حیات، سلامت، حیثیت اجتماعی و مانند آن، نسبت به خود به کار می‏برد، برای توده مردم نیز تأمین کند. اگر خود از بهداشت و محیط سالم برخوردار است، موظف است آن را برای تمام شهروندان فراهم نماید. این دستور رسول گرامی اسلام(ص) در برنامه حکومتی جانشین ایشان، حضرت علی بن ابی‏طالب(ع) تجلّی خاص یافت؛ زیرا امام علی(ع) چنین فرمود: «وَ لْیَکُنْ نظرک فى عمارة الأرض أبلغ من نظرک فى استجلاب الخراج لأنّ ذلک لایدرک إلاّ بالعمارة»(6) اهتمام تو، به آباد نمودن زمین، بیش از همت گماردن تو، به جمع درآمد باشد. معلوم است که با آلوده بودن محیط زیست، هم نیروی انسانی در معرض آسیب است و هم امکانات طبیعی. اسلام در تمام شئون حیات، به دو عنصر محوری اهمیت می‏دهد و همگان، به ویژه دولت‏مردان را مسئول تأمین آن دو رکن اساسی می‏داند: یکی استحکام عمل و دیگری هنرمندی و زیبایی آن؛ یعنی کاری که مطابق اصول علمی نباشد، چون متقن و استوار نیست مقبول نیست و کاری که در عین اتقان و استواری، هنرمندانه و زیبا نیست، مطبوع و مطلوب نخواهد بود. رسول گرامی اسلام(ص) درباره عنصر محوری نخست چنین فرمود: «إنّ الله یحبّ إذا عمل أحدکم عملاً أن یتقنه»(17) آنچه محبوب خداست، کار محکم وعمل مُتْقن است و درباره عنصر محوری دوم، چنین فرمود: «یحب الله العامل إذا عمل أن یحسن»(8) آنچه محبوب خداست، کار هنرمندانه، ادیبانه و زیباست. خداوند نیز جهان را با دو اصل استحکام و زیبایی آفرید و دوست دارد که جانشین او در زمین، انسانِ وارسته‌ای باشد که معماری کار‌های او فنّی و نیز زیباسازی‏‌های عمل او هنرمندانه باشد. رعایت دو اصل یاد شده، حافظ تمام اصول معیاری زیست محیطی است؛ زیر استحکام و زیبایی، مایه‌ پالایش فضای زندگی است و فضای پالوده، پایدار خواهد بود؛ همان‏طور که محیط آلوده، زدودنی و از بین رفتنی است.
راهکارها:
با توجه به بررسی‌های انجام شده در این مقاله و بحث و نتیجه‏گیری که به عمل آمد، موارد زیر را به منظور پایداری محیط زیست پیشنهاد می‏کنیم:
1- به شهادت تاریخ گذشته و معاصر، شگفت‏انگیزترین رفتارهای اجتماعی (چه در جهت رشد و چه در جهت ارتجاع) بستری اعتقادی داشته‏اند. بنابراین شایسته است تا جوامعی که عزم خود را به اعتلا و رشد و پایداری زیست محیطی خویش عزم کرده‏اند از این ویژگی به نحو شایسته استفاده کنند.
2- باید بر آگاه‏سازی افراد تأکید شود که برای تحقق پایداری تلاش می‏نمایند.
3- در سیاست‏گذاری‌ها و تعیین برنامه‏های توسعه پایدار، تعادل مد نظر قرار گیرد که مهم‏ترین آن بها دادن به انسان‌هاست؛
4- هیچ قانون و نگهبانی نمی‏تواند افراد را به احترام گذاردن به محیط زیست مجبور نماید. احترام به محیط زیست، نتیجه آموزش تعالیم دینی در این‌باره است؛ از این رو، از این نوع آموزش‌ها، باید بیشتر بهره گرفت.
5- باید مروج کشاورزی با ملاحظات انسانی آن بود و نباید فراموش کرد تا ایجاد یک نظام کشاورزی پایدار، راهی بس طولانی در پیش است. امید آن که بتوان رسالت ترویجی خود را برای ایجاد نظام کشاورزی با ابعاد انسانی و اخلاقی نشان دهیم و موجبات ترقی و تعالی بشریت را فراهم آوریم.
6- برخی از مسئولان در عمل، این اهرم قدرتمند (تلاش‌های دینی) در قلمرو حفاظت محیط زیست را مورد بی‏مهری قرار داده و بدان توجهی نکرده‏اند و تنها جسته و گریخته اقداماتی صورت داده‏اند که چندان مؤثر نیست؛ توصیه می‏شود که مسئولان از این اهرم قدرتمند کمال بهره را ببرند و راهکارهای محافظتی به کمک اعتقادات اسلامی را از طریق تحقیق، تعیین کنند.
7- اجرای سیاست توسعه پایدار و بی‏زیان نیازمند اعمال تغییرات اساسی در معیارها و ارزش‌هاست. امروزه، دلیل اصلی تخریب محیط زیست، بی‏مسئولیتی و عدم توجه به ارزش‌های والای انسانی است؛ به‌همین دلیل باید در ارزش‌ها تحولی اساسی صورت گیرد؛
8- درک مسائل محیط زیست برای اذهانی که امور را از دریچه تنگ منافع خصوصی یا سوداگری صرف می‏نگرند، آسان نیست. به همین دلیل آموزش عمومی مردم در زمینه محیط زیست، باید در دستور کار رسانه‏های گروهی و مراکز تبلیغی قرار گیرد تا از این طریق، نگرش آن‌ها را نسبت به طبیعت اصلاح کرد و رفتار آنان را با طبیعت متعادل ساخت.
9- کشورهایی که خود را اسلامی می‏دانند باید طبق اصول و معیارهای ذکر شده در این مقاله عمل کنند؛ باید اندیشه افزون‏طلبی و سودجویی افراطی را که موجب نادیده انگاشتن تعادل محیط زیست است، کنار بگذارند.
10- آلودگی و نابودی محیط زیست مثل آتش است که هیزم تر و خشک را می‏سوزاند. تمامی ساکنان کره زمین باید برای پایداری محیط زیست مشارکت کنند. کشورهای اسلامی باید سعی کنند به کشورهای غربی فشار آورند تا بیش از همه مسائل جهانی حفظ محیط زیست را رعایت کنند و به علاوه سهم مالی بیشتری را برای بازسازی و پاکسازی محیط زیست بپردازند.
ناگفته نماند که برنامه‌ریزی و دادن تضمین‌‌های دولتی برای تشویق مردم جهت سهم‌گیری در ایجاد محیط زیست خیلی مهم است ولی اساسی‌ترین کار در این زمینه، «فرهنگ سازی زیست محیطی» است؛ «فرهنگ سازی» از سنین پایین شروع شود، مثلاً در مهد کودک، مکاتب، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی و اجتماعی از محیط زیست آموزش داده شود؛ ممکن است در کوتاه مدت حفظ محیط زیست با منافع مردم در تقابل باشد و لیکن پس از به‌دست آوردن اهمیت مواظبت از محیط زیست این مشکل مقطعی حل خواهد شد. در این مورد باید کار فرهنگی کرد و این صرفاً از ارگان‌‌های دولتی بر نمی‌آید، در عین حال مسؤولان و مدیران دولتی هم باید به موضوع محیط زیست آگاه باشند و برای آگاهی دادن به دیگران نیز سرمایه گذاری کنند. متأسفانه امروز ما سرمایه‌گذاری در فرهنگ‌سازی زیست محیطی کشور نداریم ندارد و تحصیل کرده‌‌های ما نیز از اطلاعات محیط زیست برخوردار نیستند؛ این فرهنگ باید عملاً در میان محصلین و فرهنگیان جای باز نماید و خردسالان از دوره کودکستان گرفته تا نوجوانان و جوانان ما که تحصیلات عالی دارند از پارک‌ها و مناطق حفاظت شده بازدید‌های میدانی نمایند تا فرهنگ‌سازی زیست محیطی ایجاد گردد.
به امید آن‌که ما در آینده‌‌های نزدیک شاهد محیط زیست در نقاط مختلف کشور اعم از نبات و حیوان باشیم و مصدر خدمات «زیست محیطی» برای نسل‌‌های بعدی گردیم.
پیامبر عظیم الشأن اسلام و ائمه اطهار صلوات الله علیهم اجمعین بارها و بارها با عمل و گفتار خود می‌فهماندند که انکشاف سرسبزی، خود عبادت است و مورد پسند خدا می‌باشد و از قطع بی‌جهت درختان نهی فرمودند، چنانچه پیامبر اسلام(ص) آن‌را به قطع بال فرشتگان تشبیه نمودند.
درختکاری در مملکت ما به‌خصوص در دوران‌‌های جنگ به یک موضوع فراموش شده تبدیل شده بود و مردم ما فراموش کردند که یکی از مظاهر زیبایی هر شهر و مملکت، سرسبزی آن می‌باشد و خداوند نیز در حدیث قدسی از زیبایی‌ها توصیف کرده و می‌فرماید:«ان الله جمیل، یحب الجمال» یعنی خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد.


1. محیط زیست در اسلام، محمد اصغر فاضل، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، (پایان‏نامه کارشناسی ارشد).
2. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، انتشارات دارالمکتب الاسلامیه، 1369.
3. تفسیر المیزان، محمدحسین طباطبایی، دفتر انتشارات اسلامی، جلد دوم، ص 98.
4. سوره نمل، آیه ۳۴.
5. الفصاحه، ج ۲، ص ۶۹۲.
6. نهج‏البلاغه، نامه ۵۳، بند ۷۹.
7. نهج‏الفصاحه، ج ۲، ص ۶۸۳.
8. نهج‏الفصاحه، ج ۱، ص ۲۹۲.

منبع: مقاله‌ای به نوشته سید جعفر عادلی حسینی بنیاد فرهنگی، تبلیغی پیامبراعظم(ص)

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در یکشنبه, 23 آبان 1395 ساعت 13:59
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما