حفاظت محیط زیست در اسلام (۱)

اسلام در کلیه شئون و روابط انسانی دخالت کرده و برای همه آن‌ها مقرراتی وضع نموده است. لیکن این بدان معنی نیست که برای هر موضوع با عنوان ویژه و متداول امروزی آن حکم خاصی مقرر داشته باشد. مسئله محیط زیست نیز از همین قبیل است. به یقین در هیچ یک از منابع اسلامی به‌عنوان محیط زیست حکمی مطرح نشده است ولی بدون تردید درباره آب، زمین، پاکی و ناپاکی، آتش‌سوزی و مسائلی از این قبیل در آیات و احادیث و سایر منابع، احکام زیادی وجود دارد که به کمک آن‌ها می‌توان مقررات دقیقی برای مسائل محیط زیست بدست آورد. متاسفانه در این مورد از نظر اسلامی آن طوری که لازم بود، توسط برخی از اهل تحقیق پژوهشی انجام نگرفته است.
از نظر اسلام چنان‌چه فرد یا جامعه‌ای از عمل شخصی متضرر شوند نمی‌توانند از راه‌‌های مشروع ضرر و زیان خود را از او دریافت کنند. همین‌طور در صورتی‌که کسی یا کسانی اقدام به آلوده کردن محیط می‌کنند، کسانی که پیرامون محیط‌شان آلوده شده است می‌توانند آلوده کننده را برای کیفر تعقیب کنند.
از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است که حضرت فرمود: «تحفظو من الارض فانها امکم» یعنی از زمین حفاظت کنید به درستی که زمین مادر شماست. اسلام برای نظافت و بهداشت اهمیت فوق‌العاده‌ای قائل است و آن را از نشانه‌‌های ایمان می‌داند.
خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّا کلَّ شَیءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ»(1) ما هر چیز را به اندازه خلق کردیم. پس هر چیز مقدار و حدودی دارد و بایستی به‌طور صحیح و درست بهره‌برداری شود تا نابود و منهدم نگردد. چرا که این ثروت‌های طبیعی فقط به این نسل تعلق ندارد. بلکه این اندوخته‌ها به نسل‌های بعد از ما نیز تعلق دارند.
نظر اسلام در مورد آباد کردن زمین و پایداری محیط زیست آمده است: «هُوَ أَنشَأَکم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکمْ»(2) خداوند شما را در زمین خلق کرد و شما را به عمارت و آباد کردن زمین گماشت. در این رابطه پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «ان قامت علی احدکم القیامه و فی یده فسیله فلیغرسها»، اگر قیامت برپا شود و در دست نهالی باشد باید آن را بکارد.
فاجعه بسیار عمیق است. انسان امروز فرداى بشر را نیز تباه کرده و به تمدنى آویخته و با تمدّنى همراه شده یا ناگزیر همراهش کرده‌اند که خود به دست خود به گفته "روژه گارودى" روشنفکر برجسته و منتقد باهوش و تیزنگر فرانسوى:
«اگر ما در خلال سى سال آینده به همان منوال زندگى کنیم که در خلال سى سال گذشته زندگى کرده‌ایم دست به کشتن نوه هاى خود زده‌ایم».(3)


حفظ محیط زیست در سیره پیشوایان معصوم(ع)


بر اساس آموزه‌‌های دینی، انسان مسلمان نیز باید خود را به این صفت بیاراید و خود را در هر مکان و موقعیتی نگه دارنده و پاسدار امانت‌ها و نعمت‌ها از جمله محیط زیست انسانی بداند. پیشگیری از نابودی و تلف شدن طبیعت نیز با رعایت امانت‌داری و حفاظت امکان پذیر است.
در منابع اصیل روائی اسلام آمده است که انبیای الهی(ع) به کشاورزی و درخت‌کاری ارج می‌نهادند و خود پیوسته به آن اشتغال داشتند. به‌طور کلی، همه انبیای الهی به گونه‌ای در عصر خویش، در ایجاد سرسبزی و حفظ آن کوشا بوده‌اند؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: «ما بعث اللّه نبیّاً، الا زرّاعاً»؛ خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر این که به زراعت می‌پرداخت.
در روایات اسلامی آمده است که پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین علی(ع) با هم درخت می‌کاشتند. امام صادق(ع) در این باره فرمود: «کان امیرالمؤمنین یضرب بالمر و یستخرج الارضین، و کان رسول اللّه یمص النوی بفیه و یغرسه فیطلع من ساعته…»؛ امیرالمؤمنین علی(ع)، با بیل زمین را آماده می‌ساخت و پیامبر(ص) هسته خرما را مرطوب می‌کرد و می‌کاشت.
پیشوایان دینی، خود مربی و الگوی کامل تربیت اسلامی و انسانی‌اند و پیشروترین افراد در انجام کار‌های نیک و شایسته می‌باشند؛ از این رو، در انجام این امر مقدس، خود پیش قدم بوده‌اند. راوی می‌گوید: امام صادق(ع) را دیدم که جامه زبر کارگری بر تن و بیل در دست داشت و در میان درختان، سرگرم کار بود و چنان فعالیت می‌کرد که سراپای وجودش را عرق فراگرفته بود. در این حال، ابوعمروشیبانی وارد شد و امام را در آن حال تعب و رنج مشاهده کرد، پیش خود گفت: علت این که حضرت شخصاً بیل به دست گرفته است، شاید کمک یا کارگری پیدا ننموده است. جلو رفت و عرضه داشت: فدایت شوم! بیل را به من بده تا من به جای شما این کار را انجام دهم. امام فرمود: «نه؛ من دوست دارم که مرد برای تحصیل روزی خود رنج بکشد و آفتاب بخورد».(4)
ابوبصیر یکی از یاران نزدیک امام صادق(ع) می‌گوید: حضرت فرمود: «انی لأعمل فی بعض ضیاعی حتی اعرق...»؛(5) من میان زمین و باغ خود به گونه‌ای کار می‌کنم که عرق از سر و رویم می‌ریزد.


محیط زیست، بستر رشد و تعالی انسان


طبیعت و محیط زیست، موهبتی خداوندی است که از مجموعه موجودات، منابع و عوامل و شرایط هماهنگی که در اطراف هر موجود زنده وجود دارد و ادامه حیات به آن وابسته است به‌وجود می‌آید.
آلودگی محیط زیست بر کیفیت و چرخه طبیعی اثر می‌گذارد و پی‌آمد‌های زیان‌باری برای زندگی انسان، حیوان، گیاه و بناها دارد، در جهان امروز، مسئله آلودگی، یکی از مهم‌ترین و حادترین مشکل تمدن انسانی است و نقش انسان در آلودگی محیط زیست بسیار چشم‌گیر است. طبیعت، برای بقای نسل بشر آفریده شده است و پیوندی ناگسستنی میان انسان و طبیعت وجود دارد.
امام علی(ع) این پیوند و پیوستگی انسان با طبیعت پیرامون را به زیبایی بیان می‌کند:
تقوا پیشه کنید در حق بندگان و شهرها، که شما مسئول هستید؛ حتی از سرزمین‌ها و چهارپایان. انسان هرگز اجازه ندارد خود را رها و لجام گسیخته و آزاد در بهره‌برداری از طبیعت بداند و حق ندارد با آلوده کردن و ویران ساختن طبیعت، به آسایش برسد.
فرهنگ اسلامی، طبیعت را گهواره و زمینه‌ساز پرورش و کمال انسان می‌داند. از این رو، با هر کس که به این عامل، آسیب و زیان رساند و آن را برای رشد بشر نا امن سازد، مقابله می‌کند. نظام طبیعت، بر اساس حکمت آفریده شده و همه عناصر آن از ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا آدمی در پرتو آن‌ها از مادیت به معنویت برسد و دنیا و آخرت را به شایستگی در خود به کمال برساند.
امام صادق(ع) به مُفَضَّل بن عمر می‌فرماید: اگر تو جهان آفرینش را با اندیشه و خردت درست ارزیابی کنی، آن را مانند ساختمانی می‌یابی که همه آنچه آفریده‌ها به آن نیازمند بوده‌اند، در آن پیش‌بینی شده است. آسمان، به‌سان سقفی است برافراشته؛ زمین بسان فرشی است گسترده؛ ستارگان، چراغ‌‌های چیده شده را مانند؛ گوهرها در دل این جهان ذخیره شده‌اند و همه چیز برای انسان آماده شده و آدمی مانند صاحب خانه‌ای، همه آنچه هست، در ملک اوست. گونه گونی گیاهان و حیوانات، برای برآوردن منافع و مصالح او تهیه شده است. پس باید از متاع‌‌های گوناگون آن در راه اطاعت خدا و رشد الهی بکوشیم و بهره ببریم.


فرهنگ زیست محیطی آمیخته با مقام خلیفت اللّهی انسان


زیبایی انسان، گذشته از سازمان نظامواره هستی او که در هر موجود دیگری هر چند ضعیف یافت می‏شود در گرو کرامت اوست. متون مقدس آسمانی به ویژه قرآن کریم، هستی بشر را تکریم کرده و او را موجودی گرامی شمرده و درباره کرامت وی، چنین فرموده است: «وَلَقَدْ کرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً»(6) ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آن‌ها را بر مرکب در دریا و خشکی سوار کردیم و از پاکیزه‏ها روزی دادیم و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری بخشیدیم. کرامت انسان، مرهون خلافت اوست؛ زیرا جانشینِ موجود کریم از کرامت برخوردار است و چنین کرامتی که از ناحیه خلیفت اللهی باشد، بهره غیر انسان نیست. از این‏رو، تعبیری که درباره انسان شده، درباره هیچ موجود دیگر نشده است و آن تعبیر ممتاز، همین حدیث معروف «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»(7) است؛ زیرا شناخت جان آدمی از آن جهت که خلیفه خداست و این خلافت نیز تکوینی است نه قراردادی حتماً به شناخت خدا ختم خواهد شد و اگر به شناخت خداوند منتهی نگشت، معلوم می‏شود که انسان به‌خوبی شناخته نشد.
بنابراین، کرامت انسان در پرتو خلافت اوست و «خلیفه»، کسی است که در تمام زمینه‌های علمی و عملی خود، تابع «مستخلف عنه» باشد و برابر علم او اندیشه پیدا کند و مطابق اراده او صاحب انگیزه شود. خدای سبحان که خلعت خلافت را با آیهٴ «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً»(8) بر اندام موزون انسان وارسته پوشانید، تار و پود استبرق جانشینی را، معرفت اسمای حسنای الهی و مرمّت قلمرو خلافت و آباد و آزاد سازی منطقه جانشینی از نفوذ تخریبی اهریمنان قرار داد و از جهت علمی فرمود: «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء»(9) و از لحاظ عملی چنین فرمود: «هُوَ أَنشَأَکم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکمْ فِیهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُّجِیبٌ»(10) خدای یگانه شما را از زمین ایجاد کرد و شما را بر آبادی زمین برگماشت پس از او طلب مغفرت کنید سپس به سوی او توبه کنید، حقیقتاً که پروردگار من نزدیک و اجابت کننده است.
مهم‏ترین عنصر خلافت الهی بعد از فراگیری معارف دینی، آباد ساختن زمین و نجات آن از هرگونه تباهی و تیرگی است. مقصود از زمین، گستره زیست بشر است که از عمق دریا تا اوج سپهر و قلّهٴ آسمان را در برمی‏گیرد. بنابراین، فرهنگ زیست محیطی با مقام برین جانشینی خدا آمیخته است. آن کس که به‌جای پالایش هوا، آن را می‏آلاید و عوض مرمّت زمین، آن را ویران می‏کند و به جای غرس نهال، به قطع درخت می‏پردازد و به جای سالم سازی دریا و صحرا، از آلوده نمودن آن‌ها اِبایی ندارد، چنین فارغ بی‏فروغی، بی‏دریغ دروغ می‏گوید که خویشتن را خلیفه خدا می‏شمرد. منظور از عمارت زمین، تأمین اصول زیست محیطی برای حیات انسانی است؛ نه خصوص زندگی گیاهی که برخی دارند و نه مخصوص حیات حیوانی که عدّ‌ه‌ای به آن بسنده نمودند، بلکه زندگی انسانی که جامع تمام مراحل نباتی و حیوانی هم خواهد بود؛ یعنی هم زمین از خطر تباهی برهد و هم از ضرر اخلاقی مصون بماند تا هم بدن از مزایای طبّ طبیعی بهره‌مند گردد و هم روح از مواهب ویژه نَفَس رحمانی، به رَوْح و ریحان نایل شود.


1. سوره قمر، آیه 49.
2. سوره هود، آیه 61.
3. هشدار به زندگان روژه گارودى ترجمه على اکبر کسمائى 25/ هاشمى تهران.
4. شهید ثانی، شرح لمعه، ج 5، ص 486؛ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج 31، ص 397.
5. الفقه، کتاب النکاح، ج 5، ص 533.
6. سورهٴ اِسراء، آیهٴ ۷۰.
7. شرح غررالحکم، ج ۵، ص ۱۹۴.
8. سورهٴ بقره، آیهٴ ۳۰.
9. سورهٴ بقره، آیهٴ ۳۱.
10. سورهٴ هود، آیهٴ ۶۱.

منبع: مقاله‌ای به نوشته سید جعفر عادلی حسینی بنیاد فرهنگی، تبلیغی پیامبراعظم(ص)

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در یکشنبه, 23 آبان 1395 ساعت 13:59
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما