تربیت اطفال - ولایت قهری و اقسام آن

تربیت اطفال

تربیت در اصطلاح حقوقی به معنای پرورش روحی و اخلاقی (معنوی) اطفال است.

حقوق و تکالیف مربوط به ترتیب اطفال و نوجوانان در موارد زیر ساقط می‌گردد:

1- جنون ابوین: جنون پدر و مادر موجب سقوط حق حضانت و تکلیف آن‌ها در زمینه تربیت خواهد بود.

2- عدم مواظبت و انحطاط اخلاقی ابوین

3- کفر

بین حضانت و تربیت از جهات ذیل تفاوت وجود دارد:

1- از جهت موضوع: حضانت امری مادی و تربیت امری معنوی است.

2- از جهت زمان شروع تکلیف: تکلیف حضانت با ولادت آغاز می‌گردد اما تکلیف تربیت مدتی بعد از ولادت آغاز می‌گردد.

3- از جهت ضمانت اجرا: حضانت اجرای قوی‌تر و جدی‌تری نسبت به تربیت دارد. برای حضانت ضمانت اجرای مدنی و کیفری وجود دارد اما ضمانت اجرای تربیت بیش‌تر اخلاقی است.

ولایت قهری

ولایت در لغت به معنای حکومت کردن، تسلط پیدا کردن، دوست داشتن و یاری دادن است. در اصطلاح حقوقی ولایت قدرت و اختیاری است که برابر قانون به یک شخص ذی صلاح برای اداره امور محجور واگذار شده است.

اقسام ولایت 

1- گاهی ولایت به حکم مستقیم قانون به شخص داده می‌شود (ولایت قهری) مانند ولایت پدر و جد پدری

2- گاهی ولایت ممکن است به موجب وصایت واگذار گردد (وصی)

3- و گاهی ولایت از طرف دادگاه به شخص واگذار می‌گردد که به آن قیمومت می‌گویند (قیم)

اقسام محجورین تحت سرپرستی قهری

1- صغیر: دختر تا وقتی به سن 9 سال تمام قمری و پسر تا وقتی به سن 15 سال تمام قمری نرسیده باشد صغیر محسوب می‌شود.

2- شخص غیر رشیدی که عدم رشد او متصل به زمان صغر باشد.

3- مجنون در صورتی که جنون او متصل به صغر باشد.

اگر عدم رشد یاجنون متصل به زمان کودکی نباشد محجور تحت ولایت قهری نخواهد بود، زیرا ولایت قهری با رسیدن شخص به سن بلوغ و رشد و رفع حجر او پایان می‌یابد.

اگر شخص بعد از رسیدن به بلوغ و رشد، سفیه یا مجنون شود قیمی برای او از طرف دادگاه تعیین خواهد شد که ممکن است پدر، مادر،جد پدری یا سایر بستگان او باشد.

ولایت قهری(1) مخصوص پدر و جد پدری است جد پدری از لحاظ ولایت هم‌طراز پدر است و هر یک از آن‌ها می‌تواند به استقلال امور محجور را اداره کند. تصرفات هر یک از آن‌ها در صورتی که به مصلحت صغیر باشد، نافذ است و نیازی به اذن دیگری ندارد.

اگرمحجور جد پدری متعدد داشته باشد یعنی هم جد ادنی(نزدیک‌تر) و هم جد اعلی (دورتر) داشته باشد ولایت این‌ها درعرض یکدیگر قرار دارد.

ولی قهری به نمایندگی از مولی علیه اعمال حقوقی او را انجام می‌دهد چون ولی قهری نماینده قانونی مولی علیه است. آثار اعمالی که به نمایندگی از محجور انجام می‌دهد برای مولی علیه است  و دامن گیر او می‌شود.

وظیفه ولی قهری منحصر به اداره اموال و حقوق مالی مولی علیه نیست بلکه اداره امور شخصی و به تعبیر دیگر مواظبت شخصی مولی علیه نیز به عهده اوست. البته اگر حضانت و نگهداری محجور به دیگری واگذار شده باشد حضانت جزو وظایف ولی قهری نخواهد بود.

حدود و اختیارات وصی تابع وصیت‌نامه تنظیمی است و اختیارات قیم نیز به موجب قانون محدود شده است اما اختیارات ولی قهری در اداره امور مولی علیه محدود نیست.

تنها چیزی که اختیارات ولی قهری را محدود می‌کند غبطه و مصلحت محجور است ولی قهری باید در اعمال خود مصلحت مولی علیه را رعایت کند و نمی‌تواند عملی برخلاف مصلحت انجام دهد.

ولایت قهری یک وظیفه اجتماعی و خانوادگی است و ولی قهری عضو خانواده است و وظیفه اجتماعی و خانوادگی و قانونی خود را انجام می‌دهد. ولی قهری در ازای اداره امور محجور استحقاق اجرت ندارد.

البته اگر فقیر واجب النفقه مولی علیه باشد می‌تواند به اندازه احتیاج خود و در حدود تمکن مولی علیه از او نفقه بگیرد لیکن استحقاق اجرت نخواهد داشت.

ولی قهری می‌تواند برای محجور تحت ولایت خود وصی تعیین نماید.

ولی قهری زمانی می‌تواند برای محجور وصی تعیین کند که ولی قهری دیگری وجود نداشته باشد.

اگر پدر و جد پدری هر دو زنده باشند اما یکی از آنها محجور یا به علت دیگری ممنوع از تصرف در امور محجور باشد شخصی که ولایت به محجور دارد نمی‌تواند برای اداره امور محجور بعد از خود وصی تعیین کند.

اختیارات وصی تابع اراده موصی است و ولی قهری می‌تواند کلیه اختیاراتی را که خود دارد به وصی واگذار کند. حتی ممکن است پدر یا جد پدری به کسی که به سمت وصایت معین کرده، اختیار تعیین وصی بعد از فوت خود را برای مولی علیه بدهد.

سقوط ولایت قهری

سقوط ولایت قهری گاهی به حکم دادگاه است (عزل) و گاهی به علت قانونی و بدون حکم دادگاه (انعزال).

طبق ماده 1184 قانون مدنی هرگاه ولی قهری طفل، رعایت غبطه صغیر را ننماید و مرتکب اقداماتی شود که موجب ضرر مولی علیه گردد به تقاضای یکی از اقارب ولی و یا به درخواست رئیس حوزه قضایی پس از اثبات، دادگاه ولی مذکور را عزل و از تصرف در اموال صغیر منع و برای اداره امور مالی طفل، فرد صالحی را به عنوان قیم تعیین می‌نماید.

همچنین اگر ولی قهری به واسطه کبر سن و یا بیماری و امثال آن قادر به اداره اموال مولی علیه نباشد و شخصی را هم برای این امر تعیین ننماید طبق ماده مذکور فوق، فردی به عنوان امین به ولی قهری منضم می‌گردد.

مقصود از انعزال آن است که ولایت قهری به یک علت قانونی مانند حجر و بدون احتیاج به حکم دادگاه ساقط شود.

در مورد انعزال حکم دادگاه شرط برکناری نیست بلکه صرفا جنبه اعلامی دارد اما در موارد عزل، دادگاه حکم بر برکناری می‌کند و حکم دادگاه یک حکم تأسیسی است.

سقوط ولایت به معنی از میان رفتن حق تمتع از ولایت نیست تا عودت آن برخلاف اصل و محتاج به دلیل باشد بلکه به مفهوم وجود مانعی برای اعمال ولایت است پس با رفع مانع، ولایت باید قدرت اجرایی خود را باز یابد و ولی باید بتواند حق اعمالی آن را به دست آورد.

گاهی برای اداره امور محجور، امین موقت تعیین می‌شود، ماده 1187 ق.م در این باره می‌گوید: هرگاه ولی قهری منحصر به واسطه غیبت یا حبس یا به هر علتی نتواند به امور مولی علیه رسیدگی کند و کسی را هم از طرف خود معین نکرده باشد حاکم یک نفر امین به پیشنهاد مدعی المعموم برای تصدی و اداره اموال مولی علیه و سایر امور راجع به او موقتا معین خواهد کرد.

تفاوت تعیین امین با ضم امین این است که امین تعیین شده یا منصوب به تنهایی امور محجور را اداره می‌کند و جایگزین ولی قهری می‌شود. در حالیکه امین منضم با ولی قهری همکاری می‌نماید و مشترکا با او امور محجور را اداره می‌کند.

اگر ولی برخلاف مصلحت محجور معاملاتی انجام دهد عمل ولی غیرناقد است و مولی علیه می‌تواند بعد از خروج از حجر، معامله را رد یا تنفیذ نماید.


 1- اشخاص محجور به دلیل وضعیت خاص خود، قادر به تشخیص صلاح و مصلحت خود نیستند و ممكن است کارهایی انجام دهند كه به ضرر خودشان باشد؛ بنابراین قانونگذار برای حمایت از محجورین، آن ها را از تصرف در اموال و انجام اعمال حقوقی منع و افرادی را به عنوان نماینده آن ها تعیین و انجام امور محجور را به این نمایندگان محول كرده است و ولی قهری یکی از این نمایندگان است.

خلاصه مختصر حقوق خانواده دکتر اسدالله امامی و دکتر سیدحسین صفایی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در چهارشنبه, 27 دی 1396 ساعت 12:09
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما