ارث - نسب و اقسام آن

ارث

وارث در فقه و قانون مدنی فقط در میان اقربا نسبی پیش بینی شده و قابل تعمیم به فرزندخواندگی یا سرپرستی نیست. در قانون پیشین مصوب 1353 با اینکه در آن زمان قانونگذار چندان مقید به رعایت شرع و انطباق قوانین موضوعه با موازین شرعی نبود تصریح شده بود که سرپرستی از خصوصیات ارث نخواهد بود. در قانون جدید این قاعده تصریح نشده ولی بدیهی است که براساس حقوق اسلامی نمی‌توان سرپرستی را از موجبات ارث دانست.

نسب

نسب در لغت به معنای اصل و نژاد و خویشاوندی است، در اصطلاح حقوقی نسب عبارت است از رابطه خویشاوندی بین دو نفر که یکی از نسل دیگری یا هر دو از نسل شخص ثالثی باشند.

اقسام نسب

1- خاص    2- عام

نسب خاص عبارت است از علاقه و رابطه خونی و حقوقی موجود بین دو نفر که یکی  از صلب یا بطن دیگری به‌طور مستقیم به‌وجود آمده است.

نسب عام عبارت است از علاقه و رابطه خونی و حقوقی موجود بین دو نفر که بر اثر تولد یکی از آن‌ها از صلب یا بطن دیگری و یا بر اثر ولادت هر دو نفر از ثالثی ایجاد شده است.

نسب به مفهوم خاص ممکن است پدری یا مادری باشد ولی نسب به مفهوم عام ممکن است پدری یا مادری و یا ابوینی باشد.

انواع نسب

1- نسب مشروع (قانونی)   2- نسب ناشی از شبهه   3- نسب ناشی از تلقیح مصنوعی  4- نسب ناشی از زنا

نسب مشروع ناشی از نکاح است. نسب زمانی مشروع است که در زمان انعقاد نطفه طفل، رابطه نکاح بین پدر و مادر او وجود داشته باشد.

اثبات نسب مشروع

اگر نسب مورد اختلاف باشد، برای اثبات آن سه موضوع باید ثابت شود:

الف) رابطه زوجیت 

ب) نسب مادری

ج) نسب پدری

برای اثبات نسب مشروع باید ثابت شود بین پدر و مادر ادعای پیوند صحیح و قانونی وجود داشته است.

اثبات رابطه زوجیت با هر یک از ادله اثبات دعوا (اقرا- سند- گواهی- امارات قضایی و سوگند) امکان‌پذیر است و محدودیتی از نظر دلیل وجود ندارد.

وجود رابطه زوجیت در زمان انعقاد نطفه شرط نسب مشروع است بنابراین اگر بر اثر رابطه جنسی آزاد، نطفه بچه‌ای بسته شود و سپس زن و مرد با هم ازدواج کنند و طفل در زمان زوجیت به دنیا آید نمی‌توان نسب او را مشروع دانست.

برای اثبات نسب مادری باید ثابت شود که:

1- طفل زنی که مادر طفل معرفی شده است بچه‌ای به دنیا آورده است.

2- این بچه همان طفلی است که اثبات نسب او مورد نظر است.

اثبات نسب پدری به مراتب دشوارتر از اثبات نسب مادری است زیرا ولادت بچه از مادر امری خارجی و مشهود است اما تکون طفل از نطفه مردی معین امری مخفی و غیر مشهود است.

بنابراین برای اثبات نسب پدری نباید در جستجوی قطع و یقین بود زیرا هیچ دلیلی نمی‌تواند به طور قطع ثابت کند که بچه از نطفه فلان مرد است.

آزمایش خون فقط می‌تواند دلیل منفی بر نسب باشد نه دلیل مثبت، یعنی آزمایش خون می‌تواند عدم نسب از لحاظ علمی را ثابت کند اما از اثبات وجود نسب به طور قاطع ناتوان است.

اماره فراش

فراش در لغت به معنی بستر و هر چه بگسترانند آمده است و در اصطلاح حقوقی عبارت از این است که طفلی که از زن شوهرداری به دنیا آمده باشد فرزند شوهر فرض می‌شود و ملحق به اوست.

توجیه اماره‌ فراش

عفت زن و انجام تکالیف زناشویی که مفروض است، اقتضاء می‌کند که طفل از آن شوهر است. شوهر باعقد نکاح به طور ضمنی اطفال متولد از زنش را فرزندان خویش شناخته است، بنابراین اماره ابوت مبتنی بر اقرار ضمنی شوهر است.

در اینکه چه نوع نزدیکی موجب الحاق طفل به شوهر زن و مبنای اجرای اماره فراش است بین فقهاء اختلاف است. به هر حال در قانون مدنی نزدیکی شرط شده و ظاهرا مقصود از نزدیکی، رابطه است که احتمال انعقاد نطفه و ایجاد طفل از آن وجود داشته باشد.

وجود نکاح قرینه بر وقوع نزدیکی است و با اثبات رابطه زوجیت فرض می‌شود که نزدیکی بین زوجین واقع شده و دیگر نیازی به اثبات آن به‌طور جداگانه نیست.

به بیان دیگر با تحقق نکاح اماره قضایی بر وقوع نزدیکی دلالت می‌کند مگر اینکه خلاف آن به‌وسیله طرف دیگر دعوی(منکر نسب) ثابت گردد.

از تاریخ نزدیکی تا زمان تولد کمتر از 6 ماه و بیش از 10 ماه نگذشته باشد. اگر فاصله بین انعقاد نکاح و تولد طفل کمتر از 6 ماه باشد نمی‌توان او را ملحق به شوهر دانست؛ زیرا با توجه به حداقل مدت حمل باید گفت نسب او ناشی از زنا یا وطی به شبهه است و نطفه در زمان زوجیت منعقد نشده است.

اگر طفلی ناقص در فاصله کمتر از 6 ماه بعد از نکاح به دنیا آید اما توسط دستگاه‌های مصنوعی تا زمانی که رشد جنین او کامل شود او را زنده نگه دارند، در اینجا اماره فرش قابل اجرا نیست.

اما با دلایل دیگر علی الخصوص نظر کارشناسی می‌توان نسب پدری طفل را در صورتی که مورد اختلاف باشد ثابت کرد.

در مورد طفلی که بعد از انحلال نکاح متولد می‌شود نیز اماره فراش اجرا می‌گردد. در این مورد دو فرض متصور است:

الف) تولد طفل قبل از ازدواج مجدد زن

طبق ماده 1159 قانون مدنی هر طفلی که بعد از انحلال نکاح متولد شود ملحق به شوهر است، مشروط بر اینکه مادر هنوز شوهر نکرده و از تاریخ انحلال نکاح تا روز ولادت طفل بیش از 10 ماه نگذشته باشد، مگر آنکه ثابت شود که از تاریخ نزدیکی تا زمان ولادت کمتر از 6 ماه یا بیشتر از 10 ماه گذشته باشد.

ب) تولد طفل بعد از ازدواج مجدد زن

ماده 1160 ق.م در خصوص این فرض مقرر می‌دارد؛ در صورتی که عقد نکاح پس از نزدیکی منحل شود و زن مجددا شوهر کند و طفلی از او متولد گردد، طفل به شوهری ملحق می‌شود که مطابق مواد قبل الحاق او به آن شوهر ممکن است. در صورتی که مطابق مواد قبل، الحاق طفل به هر دو شوهر ممکن باشد طفل ملحق به شوهر دوم است مگر آنکه امارات قطعیه بر خلاف آن دلالت کند.

مقصود از امارات قطعیه اوضاع و احوالی(امارات قضایی) است که به وضوح دلالت بر عدم انتساب طفل به شوهر دوم کند و دادرس از آن قطع به عدم انتساب پیدا نماید.

برای اثبات نسب هیچ‌گونه محدودیتی از لحاظ دلیل وجود ندارد و هر یک از ادلّه اثبات دعوا در این خصوص می‌تواند به کار آید.

آزمایش خون ممکن است دلیل قاطع بر عدم وجود نسب باشد اما به تنهایی مثبت نسب نیست.

خلاصه مختصر حقوق خانواده دکتر اسدالله امامی و دکتر سیدحسین صفایی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما