مهریه-شرایط و اقسام آن

مهر

مهر یا صداق مالی است که زن بر اثر ازدواج مالک آن می‌گردد و مرد ملزم به دادن آن به زن می‌شود.

اقسام مهر 

1- مهر المسمی    2- مهر المثل    3- مهر المتعه

مهر المسمی عبارت است از مال معینی که به عنوان مهر با توافق زوجین یا شخصی که زوجین انتخاب کرده‌اند، در قرارداد ازدواج تعیین می‌شود.

مهر المسمی ممکن است: 1- عین معین باشد؛ مانند خانه، زمین و ...؛ 2- منفعت باشد؛ مثلا سکونت یا اجاره بهای خانه‌ای برای مدت معینی مهر قرار گیرد؛ 3- عمل (کار) باشد، منظور کاری است که ارزش اقتصادی داشته باشد؛ مانند ساختن خانه‌ای معین یا آموزش آشپزی و ...؛ 4- حق باشد؛ حق اعم است از حق دینی و حق عینی و حق خیار.

حق دینی مثل حق که به نفع زن از طرف شوهر ایجاد می‌شود. مثلا مرد تعهد می‌کند مبلغ معینی بابت مهر به زن بدهد یا طلبی که شوهر از شخص ثالث دارد و حق عینی مانند حق انتفاع(1) و حق ارتفاق(2).

شرایط مهرالمسمی

1- مهر باید مالیت داشته باشد؛ یعنی دارای ارزش داد و ستد اقتصادی باشد(ماده 1078 ق.م).

2- مهر باید قابل تفکیک به‌وسیله زن باشد؛ بنابراین اموال عمومی و موقوفات را نمی‌توان مهر قرار داد(ماده 1078 ق.م).

مالی که متعلق حق شخص ثالث است مانند مالی که به عنوان تأمین یا بر اثر صدور اجرائیه بازداشت شده، نمی‌توان مهر قرار داد مگر با اجازه دارنده حق.

3- هرگاه مهر معین باشد باید در زمان عقد موجود باشد؛ اگر معلوم شود در زمان عقد موجود نبوده تعیین مهر باطل خواهد بود(ماده 1100 ق.م).

مثبت بودن موضوع حق و تعهد، شرط درستی مهر نیست بلکه تعهد به عدم انجام امری را نیز می‌توان مهر قرار داد؛ مثلا شوهر تعهد کند که از ساختن بنای مرتفعی در مقابل خانه زن خودداری کند.

4- مالی که مهر قرار داده می‌شود باید ملک شوهر باشد؛ ملک غیر را می‌توان با اذن مالک، مهر قرار داد(ماده 1100 ق.م).

5- مهر باید معلوم باشد یعنی از حیث مقدار و جنس و وصف مشخص شده و رفع جهالت شده باشد(ماده 1079 ق.م)

6- مهر باید معین باشد؛ یعنی نمی‌توان یکی از دو یا چند چیز را به طور مردد مهر قرار داد(ماده 190 ق.م).

7- مهر باید منفعت عقلایی مشروع داشته باشد؛ بنابراین چیزی را که قانون، فروش یا استعمال آن را منع کرده است نمی‌توان مهر قرار داد. مثلا مواد مخدر را نمی‌توان مهر قرار داد(ماده 215 و 348 ق.م).

8- شوهر باید قدرت به تسلیم مهر داشته باشد وگرنه مهر باطل خواهد بود؛ البته اگر شوهر قادر به تسلیم مال نباشد اما زن قادر به تسلم باشد در این صورت می‌توان مال مزبور را مهر قرار داد(ماده 348 ق.م).

مقدار مهر المسمی

در حقوق ما برای مهر از نظر مقدار، حداقل و حداکثری معین نشده است و تعیین مقدار مهر منوط به تراضی طرفین است. برخی از فقها بر این باورند که مقدار مهر نباید از مهر سنت تجاوز کند.

مهر سنت یا مهرالسنه مهری است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای دختر بزرگوارش تعیین کرد که مقدار آنان پانصد درهم بود.

اگر مقداری طلا به عنوان مهر تعیین و همراه با قیمت روز عقد، به ریال در سند نکاح ذکر شود، در این صورت زن مستحق عین طلا یا سکه تعین شده است نه قیمت ریالی تعیین شده در سند نکاح و می‌تواند شوهر را ملزم به تأدیه عین یا بهای زمان پرداخت نماید.

چنانچه مهریه وجه رایج باشد متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تأدیه، نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می‌گردد محاسبه و پرداخت خواهد شد. مگر اینکه زوجین در اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند(تبصره ماده 1082 ق.م).

مطابق رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور به شماره 647-28/10/1378 تبصره مذکور اثر قهقرایی دارد و شامل ازدواج‌هایی که قبل از تصویب صورت گرفته نیز می‌شود.

نحوه محاسبه مهریه وجه رایج به این صورت است: متوسط شاخص بها در سال قبل، تقسیم به متوسط شاخص بها در سال وقوع عقد ضربدر مهریه مندرج در عقدنامه.

در مواردی که مهریه زوجه باید از ترک زوج متوفی پرداخت شود تاریخ فوت مبنای محاسبه مهریه خواهد بود.

اگر مهریه فاقد یکی از شرایط صحت باشد باطل، ولی عقد صحیح است. اگر مهر المسمی مجهول باشد یا مالیت نداشته باشد، زن مستحق مهر المثل است. اگر مهر المسمی مال غیر باشد و صاحب مال آن را تنفیذ نکند زن مستحق مثل یا قیمت آن خواهد بود(ماده 1100 ق.م).

مهرالمثل

مهرالمثل عبارت است از مهری که به حسب وضع شخصی، خانوادگی و اجتماعی زن و با توجه به اقران و امثال او تعیین می‌شود.

از آنجایی که مهرالمثل در حقوق ایران با نزدیکی به ذمه شوهر قرار می‌گیرد و صرف عقد موجب استحقاق آن نیست، بنابراین منظور ماده 1100 ق.م این است که در صورت مجهول بودن مهر المسمی یا مالیت نداشتن آن زن در صورتی مستحق مهرالمثل خواهد بود که نزدیکی صورت گرفته باشد.

شخصی غیر از شوهر می‌تواند مال خود را مهر قرار دهد یا تعهدی به عنوان مهر بنماید که در این صورت می‌توان آن را تعهدی ناشی از یک قرارداد سه جانبه دانست.

معیوب یا تلف شدن مهر

عیب یا تلف مهر سه حالت می‌تواند داشته باشد:

حالت اول معیوب بودن مهر در زمان عقد: در این حالت شوهر ضامن عیب است و زن می‌تواند قرارداد مهر را فسخ کند و مثل یا قیمت آن را دریافت کند یا مهر را نگه دارد و ارش بگیرد.

حالت دوم معیوب بودن مهر پس از عقد و قبل از تسلیم: اگر مهر بعد از عقد و قبل از تسلیم معیوب شود شوهر ضامن آن است در این حالت زن فقط می‌تواند ارش(3) بگیرد و نمی‌تواند آن را پس دهد، در واقع معیوب شدن مهر پس از عقد و قبل از تسلیم به منزله تلف جزئی از آن است که شوهر باید عوض آن را به زن بدهد.

حالت سوم تلف مهر پس از عقد و قبل از تسلیم: در صورت تلف قبل از تسلیم، مثل یا قیمت آن بر عهده شوهر است و ضمان شوهر در این مورد مانند ضمان عاریه گیرنده در عاریه مضمونه(4) است که اصطلاحا آن را ضمان ید می‌گویند.

ماده 22 قانون جدید حمایت از خانواده

هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد وصول آن مشمول مقررات ماده 2 قانون اجرای محکومیت‌های مالی است، چنانچه مهریه بیشتر از این میزان باشد در خصوص مازاد فقط دارا بودن زوج ملاک پرداخت است. رعایت مقررات مربوط به محاسبه مهریه به نرخ روز کماکان الزامی است.

قانون جدید در حقیقت میزان مهریه را محدود نکرده است و فقط ضمانت اجرای مهریه مازاد به 110 سکه را کاهش داده است. توضیح آن که تا 110 سکه ضمانت اجرای مدنی و کیفری برای مهر مقرر شده است ضمانت اجرای کیفری مهر مذکور آن است که اگر مرد از پرداخت آن امتناع کند و دادخواست اعسار هم ندهد برابر ماده 2 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی به تقاضای زن تا زمان تأدیه حبس می‌شود.

مالکیت زن بر مهر و ضمانت اجرای آن

به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.

اگر مهر معین باشد آن عین به مالکیت زن درمی‌آید. اگر مهر عین کلی باشد(مانند مقداری پول) به محض وقوع عقد شوهر بدهکار زن می‌شود اما اگر برای تأدیه تمام یا قسمتی از مهر مدت یا اقساطی قرار داده شده باشد می‌تواند آن را پس از رسیدن مدت مطالبه کند.

مالکیت زن نسبت به نصف مشاع مهر، مالکیت متزلزل است و با تحقق نزدیکی مستقر می‌شود.

مطابق ماده 1085ق.م زن می‌تواند تا زمانی که مهر به او تسلیم نشده از ایفاء وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند مشروط به اینکه مهر او حال باشد(حق حبس).

در خصوص ماده مذکور باید به چند نکته توجه کرد:

1- زن زمانی حق حبس دارد که مهر او حال یعنی بدون مدت باشد، بنابراین اگر مهر مؤجل باشد حق حبس وجود ندارد.

2- اگر قسمتی از مهر حال و قسمتی مؤجل باشد زن فقط نسبت به قسمتی که حال است، حق حبس دارد.

3- اگر زن قبل از دریافت مهر از شوهر تمکین کند حق حبس او ساقط می‌شود.

4- منظور از ایفاء وظایف زناشویی نزدیکی با شوهر و به تعبیر دیگر تمکین خاص است نه وظایف دیگر.

5- حق حبس که برای زن شناخته شده است اعم است از اینکه شوهر معسر باشد یا توانگر. اعسار شوهر هر چند مانع مطالبه مهر شود اما حق حبس زن را از بین نمی‌برد.

6- هنگامی که زن با اعمال حق حبس خود از تمکین خودداری می‌کند ناشزه محسوب نمی‌شود، بنابراین مستحق نفقه خواهد بود.

7- در عقد نکاح برخلاف سایر عقود حق حبس اختصاص به زن دارد و مرد دارای چنین حقی نیست.

8- اگر در عقد نکاح مهر تعیین نشده باشد حق حبس وجود نخواهد داشت.

9- هرگاه زن در اثر اکراه از شوهر تمکین نماید، قبل از اینکه مهر خود را دریافت کرده باشد پس از رفع اکراه می‌تواند از انجام وظایف زناشویی امتناع کند؛ به عبارت دیگر تمکین در اثر اجبار یا اکراه مسقط حق حبس نیست.

10- هرگاه زن حاضر به تمکین از شوهر خود شود ولی شوهر بنا به دلایلی با زن نزدیکی نکند حاضرشدن زن به تمکین حق حبس زن را ساقط می‌کند.

برای مطالبه و وصول مهر دو طریق قانونی وجود دارد:

الف- رجوع به مراجع قضایی ب- رجوع به دایره اجرای ثبت

عدم تعیین مهر درعقد ازدواج

اگر در نکاح دائم ذکری از مهر نشده باشد یا عدم مهر ضمن عقد نکاح شرط شده باشد این عمل را «تفویض بضع» و زن را «مفوضه البضع» می‌گویند.

اگر در نکاح دائم مهر ذکر نشده و به عبارت دیگر طرفین راجع به مهر سکوت اختیار کرده باشند، در این صورت نکاح صحیح است و طرفین می‌توانند بعد از عقد، مهر را به تراضی معین کنند.

اگر در نکاح عدم مهر شرط شده باشد، یعنی شرط شده باشد که نکاح بدون مهر باشد، در این صورت اگر مقصود این باشد که نکاح بدون مهر المسمی باشد این شرط صحیح است و بعد از نزدیکی زن مستحق مهرالمثل خواهد بود.

اگر مقصود این باشد که زن هیچ‌گونه مهری نداشته باشد در این صورت شرط باطل است زیرا چنین شرطی نامشروع است اما عقد صحیح است.

اگر قبل از تراضی زوجین بر مهر، نزدیکی واقع شود زن مستحق مهرالمثل است.

اگر قبل از تراضی زوجین و قبل از نزدیکی، طلاق واقع شود، زن مستحق مهرالمتعه خواهد بود.

برای تعیین مهرالمثل باید حال زن از حیث شرافت خانوادگی و سایر صفات و وضعیت او نسبت به اماثل و اقران و اقارب و همچنین معمول محل و غیره در نظر گرفته شود.

در موارد ذیل مهرالمثل تعیین می‌شود:

1- هرگاه مهر در عقد تعیین نشده باشد و قبل از تراضی بر مهر معین، بین زوجین نزدیکی واقع شود.

2- هرگاه عدم مهر در عقد شرط شده باشد و قبل از تراضی زوجین بر مهر، نزدیکی واقع شود.

3- هرگاه توافق طرفین درباره مهرالمسمی به جهتی باطل باشد و نزدیکی واقع شده باشد.

4- هرگاه نکاح باطل و زن جاهل به بطلان بوده و نزدیکی هم واقع شده باشد.

برای تعیین مهرالمثل باید به ارزش‌های زمان نزدیکی توجه شود زیرا در زمان نزدیکی است که مهرالمثل بر ذمه شوهر ثابت می‌شود.

اگر اختیار تعیین مهر ضمن عقد نکاح به یکی از زوجین یا شخص ثالث واگذار شده باشد «تفویض مهر» نامیده می‌شود. زنی که بدین‌گونه ازدواج می‌کند «مفوضه المهر» نامیده می‌شود.

شخصی که تعیین مهر به موجب توافق زوجین به او محول شده، داور به شمار می‌آید. کسی که به سِمَت داور برای تعیین مهرانتخاب شده، اگر شوهر یا شخص ثالث باشد می‌تواند مهر را هر قدر بخواهد معین کند؛ اما اگر زن داور در تعیین مهر باشد نمی‌تواند بیش از مهرالمثل معین نماید، اگر زن بیش از مهرالمثل معین کند نسبت به زاید غیرنافذ است و شوهر می‌تواند آن را تنفیذ یا رد نماید.

اگر شوهر قبل از تعیین مهر به‌وسیله داور زن را طلاق دهد، داور پس از طلاق مهر را تعیین خواهد کرد. در این صورت هرگاه نزدیکی واقع شده باشد تمام مهر تعیین شده و در غیر این صورت نصف مهر به زن تعلق خواهد گرفت.

در صورت امتناع داور از تعیین مهر می‌توان انجام آن را از دادگاه صالح درخواست نمود مگر اینکه به داوری شخص ثالثی تراضی شود. اگر داور قبل از تعیین مهر بمیرد، اگر فوت بعد از نزدیکی باشد، زن مستحق مهرالمثل است.


1. در حقوق مدنی حق انتفاع عبارت است از حقی که به موجب آن شخص می‌تواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد، استفاده کند.

2. حق ارتفاق عبارت از حق کسی در ملک دیگری است، برای کمال استفاده از ملک خود.

3. ارش یعنی مابه التفاوت قیمت مال سالم و معیوب و در دو مورد است: 1. معیوب بودن مهر در زمان عقد 2. معیوب شدن مهر پس از عقد و قبل از تسلیم.

4. عاریه ای که در آن مسئولیت عاریه گیرنده در صورت تلف با نقص مال مورد عاریه شرط شده باشد.

تلخیص از مختصر حقوق خانواده دکتر اسدالله امامی و دکتر سیدحسین صفایی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 24 تیر 1396 ساعت 20:20
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما