تمکین زن-روابط مالی زن و شوهر

تمکین زن

تمکین به دو نوع است: تمکین خاص و تمکین عام.

تمکین به معنای خاص آن است که زن نزدیکی جنسی با شوهر را به طور متعارف بپذیرد و جز در مواردی که مانع موجهی وجود داشته باشد از برقراری جنسی سرباز نزند. شوهر نیز متقابلا همین وظیفه را دارد.

تمکین به معنای عام آن است که زن وظایف خود را نسبت به شوهر انجام دهد و او را در حدود قانون و عرف اطاعت کند و ریاست شوهر را در خانواده بپذیرد.

مقام ریاست خانواده برای مرد و وظیفه تمکین برای زن ایجاب می‌کند که هرگاه در امور خانواده و تربیت اولاد و معاشرت‌ها و اعمال زن اختلاف نظری بین زن و مرد وجود داشته باشد، زن از نظر شوهر پیروی کند مگر اینکه مجوز قانونی برای عدم اطاعت وجود داشته باشد.

عدم تمکین در اصطلاح حقوقی «نشوز»، و زنی که از شوهر پیروی و اطاعت نکند «ناشزه» نامیده می‌شود.

اگر نافرمانی و وظیفه نشناسی از هر دو طرف باشد «شقاق» نامیده می‌شود. یعنی زن و مرد از همدیگر پیروی و اطاعت نکنند.

اگر زن ناشزه باشد مرد می‌تواند از دادگاه الزام زن را به تمکین بخواهد. دراین صورت زن حق مطالبه نفقه نخواهد داشت. ماده 1108 ق.م: «هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود». اگر زن عذر موجهی برای عدم تمکین داشته باشد، حق وی نسبت به نفقه ساقط نخواهد شد.

در صورت نشوز یا عدم ایفای وظایف از طرف مرد، زن می‌تواند با مراجعه به دادگاه الزام شوهر را به انجام وظایف درخواست کند. اگر نشوز شوهر از مصادیق سوء معاشرت و عسر و حرج باشد زن می‌تواند تقاضای طلاق کند.

روابط مالی زن و شوهر

در حقوق ایران اموال هر یک از زوجین مستقل و جدا از اموال دیگری است و زن مستقلا می‌تواند در دارایی خود هر تصرفی را که می‌خواهد بکند(ماده 1118 ق.م)؛ وی می‌تواند در اموال خود چه به صورت جهزیه باشد چه غیر از آن آزادانه تصرف کند و هرگونه عمل مادی یا حقوقی نسبت به آن‌ها انجام دهد. شوهر حق هیچ‌گونه مداخله در اموال و دارایی زن را ندارد و ریاست وی بر خانواده امتیازاتی برای وی در این زمینه ایجاد نمی‌کند و در ایران اهلیت کامل برای زن قائل شده است.

کار اقتصادی زن هم جزء اموال او به شمار می‌آید و زن مجبور نیست آن را به رایگان در اختیار شوهر بگذارد؛ مگر کاری که بر حسب عرف و عادت از باب حسن معاشرت یا معاضدت وظیفه زن محسوب شود که زن نمی‌تواند برای آن حق الزحمه‌ای برای آن مطالبه کند. اما با حصول شرایط ذیل زن می‌تواند حق الزحمه خود را مطالبه کند:

1- کارهای انجام گرفته شرعا به عهده زن نباشد یعنی جزء وظایف او نباشد؛

2- صرفا برای انجام آن کار اجرت المثل باشد؛

3- به دستور زوج انجام داده باشد؛

4- قصد تبرع نداشته باشد.

نفقه

مطابق ماده 1106 ق.م «در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است». زن در صورتی استحقاق نفقه دارد که از شوهر خود تمکین کند.

نفقه عبارت است از مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل که به طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضاء(ماده 1107 پیشین ق.م).

در نفقه زن وضعیت و احتیاجات زن به طور متعارف ملاک عمل است نه وضعیت مرد، پس اگر زن از خانواده متمکنی باشد شوهر به ناچار باید وسایل زندگی او را آنچنان که شأن او اقتضا کند فراهم کند.

2 سوال مهم که در مورد نفقه مطرح می‌باشد این است که آیا آنچه که شوهر به عنوان نفقه به زن می‌دهد زن مالک می‌شود یا فقط اذن در انتفاع(1) دارد؟ در پاسخ باید گفت در این خصوص بین دو دسته از اموال باید قائل به تفکیک شد؛ دسته اول اموال مصرف شدنی (اموالی که با انتفاع از آن‌ها عین نابود می‌شود) مانند خوردنی‌ها، عطر، صابون و آشامیدنی‌ها، که در اینجا با توجه به اراده شوهر و عرف و عادت می‌توان زن را مالک آن‌ها تلقی کرد و دسته دوم اموال مصرف نشدنی (اموالی که با انتفاع از آن‌ها عین نابود نمی‌شود) مانند مسکن، اثاث خانه، لباس، کفش و غیره که همه این اموال از نظر عرف و عادت و اراده شوهر یکسان نیستند. در خصوص مسکن و اثاث خانه شوهر فقط اذن انتفاع به زن می‌دهد پس این اموال به مالکیت زن در نمی‌آید.

در مورد لباس و کفش و امثالهم اختلاف نظر وجود دارد؛ ماده 1107 ق.م اصلاحی 1381 ابهام ماده پیشین را رفع کرده و نفقه زوجه را شامل همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن، از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاثیه منزل، و هزینه‌های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض دانسته است.

کیفیت نفقه را که برعهده شوهر است به طریق متناسب با وضعیت زن مقرر دانسته و در صورت عادت داشتن زن به داشتن خادم یا احتیاج به هزینه بیشتر برای مسکن و غذا، در این صورت حق مطالبه آن را از شوهر خواهد داشت.

مقایسه نفقه زن با نفقه اقارب

1- نفقه زن مقدم بر نفقه اقارب است.

2- زن می‌تواند نفقه زمان گذشته را مطالبه کند در حالیکه اقارب فقط نسبت به آینده می‌توانند مطالبه کنند.

3- نفقه زن مشروط به فقر او یا تمکن مرد نیست، اما در نفقه اقارب فقر یک طرف و تمکن طرف دیگر شرط است.

4- نفقه زوجه تکلیف یک جانبه است و نفقه اقارب تکلیف متقابل است.

5- طلب زن بابت نفقه طلب ممتاز است اما نفقه اقارب به استثنای نفقه اولاد دارای این خصوصیت نیست. نفقه زن و اولاد بر تمام دیون مقدم است، غیر از دینی که وثیقه داشته باشد زیرا حق غیر، اصولا به حق دینی مقدم است، مگر اینکه خلاف آن تصریح کرده باشد؛ پس تبصره 2 ماده 12 منصرف از دینی است که وثیقه عینی داشته باشد و نفقه زوجه و اولاد بر چنین دینی مقدم نخواهد بود.


1. انتفاع از ریشه نفع و به معنای نفع گرفتن و سود بردن می‌باشد.

تلخیص از مختصر حقوق خانواده دکتر اسدالله امامی و دکتر سید حسین صفایی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 24 تیر 1396 ساعت 20:27
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما