آثار ازدواج-تکالیف مشترک زوجین

آثار ازدواج

(ماده 1102 قانون مدنی): همین که نکاح به طور صحیح واقع شد، روابط زوجیت بین طرفین به وجود آمده و حقوق و تکالیف زوجین در مقابل همدیگر برقرار می‌شود. منظور از روابط زوجیت صرفا مسائل جنسی نیست بلکه روابط زوجیت دارای معنای گسترده‌ای است و روابط شخصی (غیرمالی) و مالی زوجین را در بر می‌گیرد و تخصیص آن به مسائل جنسی با معنی لغوی و عرفی این کلمات وفق نمی‌دهد.

آنچه در خوشبختی خانواده بیشتر از قانون مؤثر می‌باشد اخلاق است. زن و شوهر باید با صفا و صمیمیت و وفاداری با هم زندگی کنند و از کمک به یکدیگر و اشتراک مساعی دریغ نورزند و گذشت و فداکاری داشته باشند تا کانون خانوادگی را همیشه گرم و سعادتمند نگاه دارند.

آثار حقوقی نکاح شامل دو بخش است: 1- آثار مالی  2- حقوق و تکالیف غیرمالی و روابط شخصی زوجین که مهم‌تر از روابط مالی آن‌هاست.

تکالیف مشترک زوجین

 1- حسن معاشرت  2- معاضدت  3- وفاداری

1- حسن معاشرت

مطابق ماده 1103 ق.م «زن و شوهر مکلف به حسن معاشرت با یکدیگرند». حسن معاشرت یا خوش‌رفتاری زن و شوهر مربوط به عرف و عادت و رسوم اجتماعی است و مقتضای آن برحسب زمان و مکان متغیر است.

داشتن روابط جنسی به طور متعارف از لوازم حسن معاشرت است، هرگاه زن یا شوهر از آن امتناع کند، برخلاف وظیفه حسن معاشرت رفتار کرده است. ضمانت اجرای این تکلیف آن است که اگر زن از انجام وظیفه حسن معاشرت سرباز زند، ناشزه محسوب و حق نفقه او ساقط خواهد شد. بعلاوه شوهر می‌تواند از طریق قضائی زن را ملزم به انجام وظیفه نماید. اگر شوهر سوء معاشرت داشته باشد، زن می‌تواند به دادگاه شکایت کرده و شوهر را مجبور به حسن معاشرت نماید. اگر سوء معاشرت به درجه‌ای برسد که ادامه زندگی زناشویی غیرقابل تحمل باشد، زن حق طلاق خواهد داشت(ماده 1130 ق.م).

2- معاضدت

زوجین باید در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد خود با یکدیگر معاضدت نمایند(ماده 1104 ق.م).

معاضدت زوجین با یکدیگر نیز مفهومی عرضی است و حدود آن با توجه به عرف عادت و مقتضیات زمان ومکان تعیین می‌شود. تکلیف معاضدت اقتضا می‌کند که هیچ یک از زن وشوهر نتواند برای کارهایی که در مقام ایفاء وظیفه انجام داده است، مطالبه مزد نماید.

اگر مرد یا زن برای تأمین رفاه و تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد کاری انجام می‌دهد، وظیفه اخلاقی و حقوقی خود را ایفا کرده و از این رو نباید طالب حق اجرت باشد. هرگاه مرد یا زن از انجام تکلیف معاضدت خودداری کند، طرف دیگر می‌تواند به دادگاه مراجعه کند و الزام متخلف را به ایفاء وظیفه بخواهد؛ بعلاوه اگر زن از ایفاء وظیفه معاضدت خودداری کند مستحق نفقه نخواهد بود.

3- وفاداری

زن و شوهر باید نسبت به یکدیگر وفادار باشند، بدین معنی که از برقراری روابط نامشروع با دیگران پرهیز کنند.

 ریاست شوهر بر خانواده و آثار آن

در حقوق ایران ریاست خانواده بر عهده مرد است و ماده 1105ق.م در این زمینه می‌گوید: «در روابط زوجین ریاست خانواده از خصایص شوهر است». ریاست خانواده مقامی است که برای تثبیت و مصلحت خانواده به مرد داده شده است و یک امتیاز و حق فردی برای شوهر محسوب نمی‌شود. ریاست خانواده بیشتر یک وظیفه اجتماعی است که برای تأمین سعادت خانواده به مرد محول گردیده و شوهر نمی‌تواند از آن سوء استفاده کند. برای مثال نمی‌تواند به عنوان رئیس خانواده زن را از رفت و آمد متعارف با خویشان و دوستانش باز دارد.

موارد زیر از آثار ریاست شوهر بر خانواده است:

1- زن حق دارد نام و نام خانوادگی شوهر را با موافقت او به‌کار برد؛ 2- اقامتگاه زن اصولا همان اقامتگاه شوهر است؛ 3- ولایت قهری نسبت به اطفال از آن پدر بوده و هزینه اداره خانواده نیز برعهده وی ‌می‌باشد؛ 4- اختیار تعیین مسکن اصولا با شوهر است  5- زن باید از شوهر تمکین کند؛  6- شوهر می‌تواند زن را از شغلی که مخالف مصالح خانواده است بازدارد. تحمیل تابعیت شوهر ایرانی بر زن خارجی از آثار ریاست بر خانواده نیست هرچند که می‌توان آن را از آثار نکاح دانست زیرا تابعیت مربوط به حقوق عمومی است و مصلحت دولت در آن ملحوظ است در حالی‌که ریاست شوهر بر خانواده جزء حقوق خصوصی است.

اختیار مسکن اصولا با مرد است و زن باید در منزلی که شوهر تعیین می‌کند سکنی نماید مگر آنکه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد. دادن اختیار تعیین مسکن به زن لازم نیست ضمن عقد نکاح باشد و ممکن است این اختیار بعد از عقد به موجب قرارداد مستقلی به زن داده شود. در صورتی که اختیار تعیین مسکن طبق توافق طرفین به زن داده نشده باشد زن نمی‌تواند از زندگی در محلی که شوهر معین کرده خودداری کند مگر اینکه بودن او با شوهر در یک منزل، متضمن خوف ضرر بدنی یا مالی یا شرافتی برای زن باشد(ماده 1115 ق.م).

زن برای ترک خانه شوهر در این موارد احتیاج به حکم قبلی دادگاه ندارد، همین که زن بیم معقولی از ضرر داشته باشد، ضرری که عادتا نمی‌توان آن را تحمل کرد، می‌تواند منزل شوهر را ترک کند و مادامی که زن در بازگشتن به منزل شوهر معذور باشد نفقه زن بر عهده شوهر خواهد بود. در اینگونه موارد مادام که محاکمه بین زوجین خاتمه نیافته، عمل سکنای زن به تراضی طرفین معین می‌شود و در صورت عدم تراضی، محکمه با جلب نظر اقربای نزدیک طرفین، منزل زن را معین خواهد کرد(ماده 1116 ق.م).

اگر در قبال نکاح شرط شده باشد که تا مدت 30 سال اختیار مکان مطلقا با زوجه است، اطلاق شرط شامل اختیار خانه معین نیز خواهد بود و نمی‌توان اختیار او را منحصرا به تعیین شهر دانست. پس شوهر مکلف است در خانه‌ای که زن تعیین می‌کند سکونت کند و نمی‌تواند به زن (که از سکونت در منزل انتخابی شوهر خودداری کند) دادخواست تمکین دهد.

به موجب ماده 1117 ق.م «شوهر می‌تواند زن خود را از حرفه یا صنعتی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت خانوادگی یا حیثیات خود یا زن باشد منع کند».

تشخیص شغل منافی مصالح خانوادگی یا حیثیات زن و مرد بر حسب زمان و مکان و وضع خانواده با عرف است. شوهر در صورتی که بخواهد از شغل زن جلوگیری کند ابتدا باید به عنوان خواهان به دادگاه رجوع نماید و حکمی قطعی مبنی بر اینکه شغل زن با مصالح خانوادگی یا حیثیات خود یا زن منافات دارد، به دست آورد و پس از ارائه چنین حکمی می‌تواند از شغل زن جلوگیری کند و کارفرما در اجرای حکم مزبور مکلف است به خدمت زن خاتمه دهد.

زن نیز می‌تواند شوهر خود را از اشتغال به هر شغلی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت خود یا مرد باشد منع کند.

در صورت درخواست زن از دادگاه، دادگاه در صورتی شوهر را از اشتغال به شغل مزبور منع خواهد کرد که اخلالی در امر معیشت خانواده ایجاد نشود(ماده 18 قانون حمایت از خانواده).

ظاهرا مقصود از شغلی که می‌توان مطابق قانون حمایت خانواده زن یا شوهر را از آن منع کرد شغلی است که ذاتا مشروع باشد. اگر شغل نامشروع باشد بدون هیچ قید و شرطی می‌توان از آن جلوگیری کرد.

اگر زن قبل از عقد نکاح به کاری اشتغال داشته و ضمن عقد موافقت شوهر را برای ادامه کار خود تحصیل کرده باشد باز هم شوهر می‌تواند با تأیید دادگاه از کار زن جلوگیری کند زیرا ماده 18 شامل به عنوان یک قاعده آمره آمده است و توافق طرفین برخلاف آن مؤثر نیست.


1. «ناشز» و «ناشزه» به مرد يا زني گفته مي‏‌شود كه حقوق واجب و وظايف شرعي را نسبت به همسرش رعايت نكند.

تلخیص از مختصر حقوق خانواده دکتر اسدالله امامی و دکتر سیدحسین صفایی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 24 تیر 1396 ساعت 20:14
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما