وکالت و شروط ضمن عقد در ازدواج

وکالت در ازدواج
اظهار اراده به وسیله وکیل

در نکاح لازم نیست که اراده به وسیله خود طرفین اظهار شود، بلکه ممکن است از طرف نماینده صورت گیرد. قانون‌گذار ایران برای تسهیل ازدواج، وکالت را در این باب پذیرفته و صریحا مقرر داشته است که «هر یک از زن و مرد می‌تواند برای عقد نکاح وکالت به غیر دهد»(ماده 1071 قانون مدنی).

وکالت مطلق

«در صورتی که وکالت به صورت اطلاق داده شود وکیل نمی‌تواند موکله را برای خود تزویج کند مگر اینکه این اذن صریحا به او داده شده باشد»(ماده 1072 ق.م). برای مثال زنی به وکیل خود بگوید تو وکالت داری مرا به عقد مردی درآوری وکیل نمی‌تواند زن را به عقد خود درآورد. ولی اگر وکالت عام باشد نه مطلق یعنی بگوید تو وکالت داری مرا به عقد هرکس، حتی خودت در بیاوری وکیل می‌تواند موکله خود را تزویج کند. 

بعضی از فقها بین وکالت عام و مطلق فرق گذاشته و اختیار وکیل را فقط در وکالت‌ مطلق محدود دانسته ولی می‌توان گفت که در ایران فرقی بین وکالت عام و مطلق نیست؛ زیرا مقصود قانونگذار از جمله «در صورتی که وکالت به طور اطلاق داده شود...» ظاهرا این بوده است که وکالت مقدر به شخصی معین نباشد اعم از اینکه بر حسب اصطلاح علمای اصول عام باشد یا مطلق بنابراین ماده شامل وکالت عام هم می‌شود.

بند آخر ماده 1072 فقط در صورتی به وکیل اجازه می‌دهد موکله را برای خود تزویج کند که این اذن صریحا به او داده شده باشد و در وکالت عام چنین اذن صریحی وجود ندارد. چنانچه زن بگوید: تو وکالت داری مرا به عقد هرکس حتی خودت درآوری در این صورت بی‌شک اختیار وکیل محدود نخواهد بود. این نظر با هدف حمایت از موکله و مصلحت اجتماعی سازگارتر است تا اختیار وکیل محدود باشد و نتواند از وکالت سوء استفاده کرده و برخلاف میل باطنی موکله، او را برای خود بگیرد.

تجاوز وکیل از اختیارات خود

ممکن است وکیل از اختیاراتی که به او داده شده تجاوز کند یعنی موکل برای تزویج دختری 20 ساله به او نمایندگی داده ولی وکیل، زنی 40 ساله را به تزوج او درآورده است. در این صورت نکاح فضولی و غیرنافذ است و موکل می‌تواند آن را رد یا تنفیذ کند. بر اساس ماده 1073 ق.م: «اگر وکیل از آنچه که موکل راجع به شخص یا مهر یا خصوصیات دیگر معین کرده تخلف کند، صحت عقد متوقف به تنفیذ موکل خواهد بود».

شرایط وکیل

طبق ماده 1064 ق.م: «عاقد باید عاقل و بالغ و قاصد باشد. کسی که صیغه عقد را برای خود یا دیگری می‌خواند» اولا: باید عاقل باشد. بنابراین دیوانه نمی‌تواند صیغه عقد جاری کند؛ ثانیا: قاصد باشد. یعنی قصد انشاء عقد داشته باشد. یعنی حالت مستی و جنون (بدون قصد) موجب تحقق ازدواج نخواهد شد. در عقد تعدد اعتباری اراده کافی است یعنی کافی است که یک نفر به دو لحاظ و اعتبار مختلف ایجاب و قبول کند. بند آخر ماده 1072 که به وکیل اجازه داده است در صورت اذن صریح موکله او را برای خود بگیرد و نیز ماده 198 ق.م «ممکن است یک نفر به وکالت از طرف متعاملین این اقدام را به‌عمل آورد»، مؤید آن است که در نکاح یک نفر می‌تواند بر وکالت از زوجین یا وکالتا از یک طرف و اصالتا از جانب خود صیغه نکاح را جاری سازد.

سکوت دختر باکره

قول مشهور فقهای امامیه این است که سکوت دختره باکره اذن محسوب می‌شود ولی ثبیه (دختری که باکره نیست) باید سخن بگوید و سکوتش کافی نیست. سکوت دختره باکره بر اثر شرم اوست که قبول این نظریه که مبتنی بر عرف و عادت زمان‌های گذشته بوده در حقوق امروز دشوار است زیرا در عصر ما دختران باکره رضا و اذن خود را در نکاح با «بلی» اعلام می‌کنند و شرم مانع سخن گفتن آنان نیست؛ البته اگر سکوت همراه با قرائنی باشد که دلالت بر رضا کند باید آن را اذن دانست.

اما اگر اکراه به درجه‌ای باشد که اراده را سلب کند، اینگونه اکراه موجب بطلان نکاح است و تنفیذ بعدی از مکره هم نمی‌تواند آن را تصحیح کند. برای مثال شخصی را آنقدر شکنجه دهند که بی اراده نکاح را بپذیرد.

شروط ضمن عقد ازدواج

عقدی که شرطی ضمن آن شده است، عقد مشروط یا مقرون به شرط نامیده می‌شود که نباید آن را با عقد مطلق اشتباه کرد. در عقد مطلق چنانکه در پیش گفته شد اثر عقد بر حسب اراده طرفین موقوف به تحقق امر دیگری است و تا آن امر تحقق نیافته عقد هیچ گونه اثری ببار نخواهد آورد و تعهدی از آن ناشی نخواهد شد. اما عقد مقرون به شرط، آثار خود را به محض انعقاد ببار می‌آورد و از این رو عقدی منجّز است ولی پاره‌ای تعهدات تبعی و فرعی که جدا از ارکان و عناصر اصلی عقد است در آن گنجانده شده است که تخلف از آن به ارکان قرارداد لطمه نمی‌زند.

شروط باطل

شروط باطل گاهی مفسد عقد نیست و تأثیری در آن ندارد زیرا به ارکان عقد لطمه نمی‌زند و گاهی موجب بطلان عقد است؛ چون به ارکان عقد لطمه می‌زند و به دیگر سخن موجب فقدان یکی از عناصر اساسی قرارداد می‌گردد.

شروطی که باطل است ولی مبطل عقد نیست

طبق ماده 232 ق.م بر 3 نوع است: شرط غیر مقدور، شرط بی‌فایده، شرط نامشروع.

شرط غیرمقدور

شرط غیرمقدور آن است که انجام آن در توان افراد متعارف نباشد. مثال اینکه «مرده‌ای را زنده کند»؛ این شرط باطل ولی عقد صحیح است یا مهرهای سنگین، همه باطل ولی عقد نکاح صحیح است.

شرط بی‌فایده

شرط بی‌فایده شرطی است که نفع و فایده عقلانی نداشته باشد و تشخیص آن با عرف است. مثال«یکی از همسرها مسافت تهران و کرج را پیاده یا با شتر بپیماید.»

شرط نامشروع

یعنی شرطی که مخالف قواعد آمره باشد. قواعد آمره مربوط به نظم عمومی است و مصلحت عمومی در آن مورد نظر است. شرط نامشروع باطل است ولی موجب بطلان عقد نیست. 

شرط خیار: «شرط خیار آن است که اختیار فسخ نکاح برای یکی از زوجین یا شخص ثالث ضمن عقد شرط شود(ماده 1069 ق.م). شرط خیار فسخ نسبت به عقد نکاح باطل است ولی در نکاح دائم شرط خیار نسبت به صداق جایز است، مشروط بر اینکه مدت آن معین باشد و بعد از فسخ مثل آن است که اصلا ذکر نشده باشد». نکاح قراردادی مهم و استثنائی است که منشأ تشکیل خانواده است و بقاء و تثبیت خانواده همیشه مطلوب و مورد نظر قانونگذار بوده است. از این رو فسخ نکاح جز در چند مورد خاص پذیرفته نشده و توافق طرفین و شرط خیار از موجبات فسخ نکاح به شمار نیامده است. 

شروط باطل: 1- هرگاه شرط شود که اگر شوهر مهر زن خود را تا تاریخ معینی ندهد زن حق فسخ نکاح را داشته باشد یا نکاح خود به خود منحل شود(ماده 1081 ق.م) اگر در عقد نکاح شرط شود که در صورت عدم تادیه مهر در مدت معینی نکاح باطل خواهد بود نکاح و مهر صحیح ولی شرط باطل است. این قاعده نیز با اصل بقاء و تثبیت خانواده و استثنائی بودن فسخ توجیه می‌شود؛

2- هرگاه شرط شود که زن حق نفقه نداشته باشد؛

3- هرگاه شرط شود که زن در اعمال و معاشرت‌های خود کاملا آزاد باشد؛

4- هرگاه زن بر شوهر شرط کند که حق حضانت یا ولایت به اطفال خود را نداشته باشد؛

5-هرگاه شرط شود که شوهر حق ندارد زن دیگری بگیرد (ماده 959 ق.م) هیچ‌کس نمی‌تواند به طور کلی حق تمتع یا حق اجراء تمام یا قسمتی از حقوق مدنی را از خود سلب کند.

تلخیص از مختصر حقوق خانواده دکتر اسدالله امامی و دکتر سید حسین صفایی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 24 تیر 1396 ساعت 20:10
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما