خانواده مطلوب، خانواده موجود

جامعه‌شناسی دانشی است نظری که با استفاده از روش تجربی به توصیف و تبیین کنش‌ها و نهادهای اجتماعی می‌پردازد. از سوی دیگر، اسلام در بردارنده برنامه جامعی در ابعاد گوناگون حیات بشر برای تأمین سعادت فردی و اجتماعی است. از آنجا که این برنامه در مورد بسیاری از امور دنیوی نیز به دلیل تأثیرگذاری آن‌ها در سعادت اخروی انسان، دستورالعمل‌هایی ارائه می‌دهد، قهرا نقاط تلاقی بی‌شماری بین این برنامه جامع دینی و برنامه‌های مستفاد از علوم تجربی و به‌طور خاص، جامعه‌شناسی پدید می‌آید؛ به این ترتیب، زمینه مناسبی برای مقایسه دیدگاه‌های علمی و دیدگاه اسلام و یا گفتگو علم و دین به‌وجود می‌آید.

در نظام ارزشی اسلام، سعادت انسان به‌عنوان غایت آفرینش او، در بندگی و قرب به خداوند تجلی می‌یابد؛ از این رو، عبودیت و بندگی خدا هدف غایی در نظام مطلوب اسلام است که این هدف در خرده نظام‌های مطلوب اسلام (خانواده، اقتصاد، سیاست و ...) نیز نمایان می‌گردد. افزون بر آن، هر یک از این خرده نظام‌ها اهداف خاص خود را نیز دنبال می‌کنند که در راستای تحقق آن هدف غایی مقرر گردیده‌اند.

در خصوص نظام مطلوب خانواده در اسلام با مجموعه‌ای از اهداف ثانوی روبرو می‌شویم که در راستای نیل انسان‌ها به بندگی خداوند مقرر گردیده‌اند و مهم‌ترین آن‌ها از این قرارند: آرامش درونی همسران از راه تأمین نیازهای جنسی، عاطفی و اقتصادی، تولید مثل، مراقبت و تربیت صحیح فرزندان، مشروعیت و جلوگیری از انحرافات اجتماعی. در ضمن، تفاوت‌های طبیعی بین زن و مرد از مفروضات اساسی نظام خانواده در اسلام است که اهمیت و چگونگی تأثیرگذاری آن در مقالات دیگر آمده است.

نظام اسلامی خانواده همچنین بر برخی مبانی ارزشی مبتنی است که تمایزهای جنسیتی از مهم‌ترین آن‌ها به شمار می‌رود. اسلام بر پایه تفاوت‌های جنسی طبیعی و با در نظر گرفتن اهداف اصلی و فرعی خانواده، تمایزهایی را بین زن و مرد در ناحیه نقش‌ها و وظایف قائل شده است که این تمایزها در موارد متعددی همچون تقسیم کار خانگی و اجتماعی، سرپرستی شوهر، نقش خاص پدر و جد پدری در ازدواج دختر و همچنین در حضانت پس از طلاق به چشم می‌خورند. نگرش اصالت جمعی، جنبه دیگری از مبانی ارزشی پذیرفته شده در دیدگاه اسلام را نشان می‌دهد که نفی الگوهای فردگرایانه، مانند زندگی در تجرد یا خانواده بدون فرزند، از آثار پذیرش این مبناست. در مورد روش‌های نظام خانواده، با مجموعه گسترده‌ای از توصیه‌های وجوبی و استحبابی در اسلام روبه‌رو می‌شویم که به آسانی به روش‌های تحکیم خانواده و یا کاهش آسیب‌های فروپاشی خانواده باز می‌گردند. عنصر بسیار بارز در این مجموعه روش‌ها، تقویت «ایمان» و «اخلاق» است. ایمان و اخلاق در مراحل مختلف حیات خانواده، ابتدا معیاری برای همسرگزینی، سپس عامل تضمین کننده روابط سالم زن و شوهر و در مرحله بعد، پایه‌ای برای تربیت فرزندان و در نهایت، عاملی در جهت به حداقل رساندن آسیب‌های طلاق احتمالی است.

از این مورد که بگذریم، مخالفت با الگوهای ضد خانواده، همچون روابط آزاد جنسی، همخانگی و همجنس‌گرایی و تأکید بر روش‌هایی مانند تقدس بخشیدن به سنت ازدواج، افزایش آگاهی‌های زناشویی، تشویق واقع نگری و اجتناب از گرایش‌های رومانتیک،‌ کاهش معقول سن ازدواج، ارضای صحیح نیازهای جنسی و عاطفی، تقویت محبت متقابل زوجین، تقویت مناسبات خویشاوندی با حفظ حریم‌ها، حمایت‌های اجتماعی و حکومتی از خانواده، نظارت اجتماعی و حکومتی بر خانواده و روش‌های دیگری که به بررسی آن‌ها پرداختیم، در مجموع می‌توانند اهداف خانواده مطلوب اسلامی را تحقق بخشند؛ اما هدف غایی نظام ارزشی اسلام یعنی بندگی خداوند و قرب الهی به‌عنوان یک هدف جمعی، زمانی به‌طور کامل تحقق می‌یابد که افزون بر نظام خانواده، دیگر نظام‌های اسلامی نیز به‌طور هماهنگ با یکدیگر به اهداف خود دست یافته باشند.

با این همه، میان این نظام مطلوب و وضعیت موجود خانواده حتی در جامعه‌ای اسلامی مانند ایران فاصله قابل توجهی وجود دارد و در پاره‌ای موارد حرکت‌هایی در جهت مخالف با جهت گیری اسلام نیز مشاهده می‌شود. در ناحیه مبانی ارزشی خانواده، مسئله تمایزهای جنسیتی امروزه با چالش‌هایی روبه رو است. عده‌ای طرفداری از حقوق زنان را در قالب نفی تمایزهای جنسیتی در زمینه حقوق، نقش‌ها و مسئولیت‌ها تعریف می‌کنند و بر این اساس، در جهت حذف این تمایزها می‌کوشند. به نظر می‌رسد جوامع غربی پیشگام در تحقق این اندیشه، تجربه‌های آموزنده‌ای برای سایر جوامع اندوخته باشند که این تجربه‌ها تا حدودی می‌تواند سرانجام این مسیر را به ویژه از حیث پیامدهای منفی آن برای نهاد خانواده، پیشاپیش مشخص کند.

در ناحیه روش‌ها نیز مشکلات متعددی وجود دارد. به نظر می‌رسد تا رسیدن افراد جامعه به سطح اعتقادی و اخلاقی مطلوب، راهی بس دراز در پیش است و تلاش‌هایی که در جهت رشد دینی و اخلاقی جامعه صورت می‌گیرد، به هیچ روی پاسخگوی نیازهای موجود در این زمینه نیست. همچنین در روند رو به رشد رفع محدودیت‌های ارتباط بین مردان و زنان و گسترش روابط آزاد جنسی، تهدیدی جدی مشاهده می‌شود. در مورد روش‌های دیگر مانند افزایش آگاهی‌های زناشویی، تشویق واقع نگری، تقویت کارکردهای خانواده در زمینه ارضای نیازهای جنسی و عاطفی، تقویت عوامل کنترل اجتماعی و حکومتی و سیاست‌های حمایت از خانواده نیز فراز و نشیب‌هایی به چشم می‌خورد که امید می‌رود در جهت رفع کاستی‌ها و پیش برد این روش‌ها، سرمایه گذاری بیشتری از سوی دست‌اندرکاران صورت گیرد.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما