ازدواج، حفظ عفت و رهایی از فقر

دین اسلام به مانند دیگر ادیان آسمانی ازدواج را امری مقدس و پسندیده به شمار می‌آورد. با توجه به اهمیت آن تأکید‌های فراوانی برای ازدواج و تسریع آن بیان کرده و دلیلش آثار مهم آن بر فرد و جامعه است. خداوند متعال در قرآن کریم اهمیت موضوع ازدواج را با وجود برخی موانع این چنین تاکید می‌کند که: «وَأَنکِحُوا الْأَیَامَى‏ مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلیم * وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً حَتَّى‏ یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ؛ و بی‌همسران از خود [:آزادان] را و غلامان و کنیزان شایسته‌تان را همسر دهید. اگر تنگدستند، خدا آنان را از فضل خویش بی‌نیاز می‌کند. و خدا گشایشگری بس داناست. و کسانی که (وسیله) زناشویی نمی‌یابند، باید پاکدامنی ورزند، تا خدا آنان را از فضل خویش بی‌نیاز گرداند».(1)

خداوند در این آیه، از مردان و زنان مؤمن می‌خواهد چشمان خود را از حرام فروپوشند و خود را پیراسته نگاه دارند و نیز از زنان مؤمن می‌خواهد زینت‌های خود را آشکار نسازند و حجاب بر سر کنند. افزون بر این، در این آیه به ازدواج فرمان می‌دهد و بعد اعلام می‌کند که اگر کسی امکان ازدواج نداشت، پاکدامنی پیشه کند.

این رهنمون حکایت از برخورد چهار مرحله‌ای با غریزه جنسی دارد:

1. دعوت مردان و زنان مؤمن به رعایت عفت چشم و دامن و مبارزه با خواهش‌ها و امیال نفسانی؛

2. دعوت از دختران و زنان برای حفظ پوشش و پرهیز از زینت گرایی؛ به منظور دامن نزدن به امیال شهوانی؛

3. فرمان به والدین و دست‌اندرکاران برای مهیا ساختن زمینه‌های ازدواج جوانان و تأکید بر بیم نداشتن از فقر و مستمندی.

4. ضرورت حفظ پاکدامنی برای جوانان با فرض فراهم نبودن زمینه ازدواج برای آنان.

در این باره پیامبر اکرم(ص) فرمودند: کسی که ازدواج کند، نصف دینش را حفظ کرده است.(2)

همچنین فرمودند: بیشترین اهل جهنم انسان‌های بی‌همسر هستند.(3) چرا که این افراد بیشتر در معرض آلودگی و گناه قرار دارند.

این مراحل بیانگر این حقیقت است که اسلام در برخورد با غریزه جنسی، با سرکوب آن مخالف است و ضمن دعوت به کنترل غریزه، ازدواج را بهترین راه‌حل برای برخورد با آن می‌داند.

تأمل در آیه نشان می‌دهد که جوانان عموماً به خاطر نداشتن توان مالی یا به خاطر شرم، اقدام مستقیم نمی‌کنند؛ از این جهت مناسب‌تر است که بزرگ‌تر‌ها و والدین خودشان به فکر باشند.(4)

البته حکومت اسلامی که ولایت و مسئولیت امت را در سطحی گسترده‌تر بر عهده دارد نیز لازم است زمینه‌های تسهیل و تسریع ازدواج جوانان را فراهم سازد؛ زیرا خطاب آیه به اولیا است و حکومت اسلامی مسئولیت و ولایت بر امور مردم را در مراتبی برعهده دارد.

در آیه پیشین، عبارت «إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ»؛ به این نکته اشاره دارد که بیم از فقر و مستمندی، مهم‌ترین عامل بازدارنده جوانان از ازدواج است. فکر کردن به هزینه مراسم ازدواج، معاش، مسکن و دیگر نیازمندی‌های زندگی زناشویی، معمولاً جوانان را از اقدام به ازدواج باز می‌دارد. خداوند از این دست جوانان حمایت می‌کند و رفع نیاز آنان در زندگی مشترک را تضمین می‌نماید. این بدان معناست که خداوند، زوج‌های جوان را که برای حفظ پاکدامنی خود و پاسخ به دعوت خداوند، ازدواج می‌کنند، از تنگناهای مادی می‌رهاند. در تأیید این سخن پیامبر(ص) می‌فرمایند: «درهای رحمت آسمانی در چهار وقت گشوده می‏شود: موقع بارش باران، زمانی که فرزند به چهره پدر و مادرش می‏نگرد، هنگام گشوده شدن در کعبه، هنگام برپایی مراسم عقد و عروسی».(5)

بر همین اساس نیز امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«هر کس از بیم فقر ازدواج را ترک کند، به خداوند (عزوجل) بدگمان شده است؛ زیرا خداوند می‌فرماید اگر آنان [جوانان در آستانه ازدواج] مستمندند، خداوند آنان را از فضل خود بی‌نیاز می‌کند».(6)

محورهای مورد تأکید روایات در این باره، بدین شرح است:

ازدواج سنت پیامبر(ص) است و روی‌گردانی از آن به معنای روی‌گردانی از سنت آن حضرت می‌باشد. زیرا پیامبر(ص) فرمودند: «ازدواج سنت من است و هر کس از سنت من روی گرداند از من نیست».(7)

آن حضرت ازدواج را محبوب‌ترین و محکم‌ترین بنیاد در اسلام می‌دانست و فرمود: «ما بنی فی الاسلام بناء احب إلی الله عزوجل و أعز من التزویج؛ هیچ بنایی در اسلام نزد خداوند محبوب‌تر و گرامی‌تر از ازدواج تشکیل نشده است».(8)

همچنین گفته شده که ازدواج زمینه به دست آوردن نیم یا بخشی از دین است و بخش دیگر با رعایت تقوا به دست می‌آید: «هر کس ازدواج کند، بخشی از دین خود را به دست آورده است؛ پس در بخش دوم خدا را ملاحظه کند».(9)

بر همین اساس عبادت کسی که دارای همسر است، بر عبادت فرد مجرد ترجیح دارد. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «دو رکعت نمازی که شخص همسردار به جای می‌آورد، از هفتاد رکعت نمازی که شخص مجرد به جا می‌آورد، برتر است».(10)

ترک ازدواج از بیم فقر، نهی شده و ازدواج زمینه کسب روزی معرفی شده‌است. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «ازدواج کنید که باعث فراوانی روزی شما می‌شود».(11)

در شماری دیگر از روایات، به عکس دیدگاه‌های رایج که همسرگزینی را زمینه‌ساز فقر و تنگنای مالی می‌پندارد، ازدواج، فقرزدا و برآورنده نیازهای مالی معرفی شده است. اسحاق بن عمار می‌گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم که آیا این روایت از پیامبر(ص) صحیح است که مردی نزد ایشان آمد و کمک خواست و پیامبر او را به ازدواج فرمان داد. او دوباره بازگشت و چون دوبار دیگر از ایشان یاری خواست، پیامبر هر بار او را به ازدواج فرمان داد؟ امام(ع) فرمود: «آری! روایت حق و درست است و روزی، در سایه داشتن همسر و خانواده است».(12)

چون تجرد و ندادن پاسخ معقول به نیازهای غریزی، شخص را در معرض انحرافات اخلاقی و رفتاری قرار می‌دهد، در برخی روایات کسانی که تا دم مرگ مجرد بمانند، بدترین مردگان معرفی شده‌اند. پیامبر(ص) فرمود:

«بدترین مردگان شما، عزب‌ها هستند».(13)

در برخی روایات به کسانی که زمینه ازدواج جوانان را فراهم می‌سازند، پاداش‌های اخروی وعده داده شده است. امام صادق(ع) فرمود: «هر کس مقدمات ازدواج مجردی را فراهم آورد، جزو کسانی خواهد بود که خداوند در روز قیامت به آن‌ها [به مهربانی و رأفت] می‌نگرد».(14)

پیامبر اکرم(ص) نیز فرمود: «از دنیای شما زنان و عطر، محبوب من است و روشنی چشم من نماز است».(15)

هنگامی که شماری از اصحاب، پس از شنیدن نکوهش دنیا از زبان پیامبر به مسجد رفته، سوگند یاد کردند که تا زنده‌اند، روزها روزه بگیرند و شب‌ها نخوابند و از همسرانشان فاصله بگیرند، پیامبر(ص) مردم را گردآورد و فرمود: چرا گروهی، زنان، غذا، عطر، خواب و لذایذ دنیا را بر خود حرام کرده‌اند؟ بدانید که من به شما فرمان نداده‌ام کشیش و راهب باشید و کنار گذاشتن گوشت و زنان و صومعه نشینی در دین من نیست. گردشگری امت من، روزه و رهبانیت آنان، جهاد است. بدانید که پیش از شما گروهی به خاطر سخت‌گیری زیاد برخود، هلاک شدند و خداوند نیز بر آنان سخت گرفت.(16)

آنگاه این آیه نازل شد:

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَیِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللّهُ لَکُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لاَ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ * وَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَیِّباً وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ؛ ای کسانی که ایمان آوردید! چیزهای پاکیزه‌ای را که خدا برای (استفاده‌) شما حلال کرده، حرام مشمارید (و از حکم خدا) تجاوز نکنید که خدا تجاوزکنندگان را بی‌گمان دوست نمی‌دارد. و از آنچه خدا روزیتان گردانیده، حلالی پاکیزه را بخورید و خدایی را که شما به او ایمان دارید پروا بدارید».(17)

میزان رویکرد جوانان به ازدواج

میل به ازدواج، براساس اراده تکوینی خداوند در نهاد جوانان هست و اسلام نیز منطبق با این میل و اشتیاق درونی، نه تنها بر اصل ازدواج، بلکه بر تسریع آن تأکید دارد. با این حال واقعیت‌های موجود نشان می‌دهد رغبت به ازدواج با فراز و نشیب همراه بوده و عموماً از اشتیاق به آن کاسته شده است. براساس آمارهای ارائه شده، متوسط سن ازدواج برای پسران تا 27 سال و برای دختران تا 24 سال افزایش یافته است.(18)

در پایان باید بر این نکته تاکید داشته باشیم که ازدواج جوانان بسیار مهم است و باید در اولویت امور قرار گیرد. زیرا ازدواج پایه و اساس عفت، امنیت و پیشرفت جامعه است و برای دست‌یابی به سایر سطوح موفقیت در جامعه ابتدا باید پایه و اساس را درست بنا کرد و به آن اهمیت داد تا خانواده در بستر صحیح شکل گیرد. فراموش نکنیم خانواده بهترین مکان برای پاسخ به نیاز‌های انسان است و غافل شدن از آن و یا مانع تراشی‌ها ابتدا به جوانان آسیب می‌رساند و به دنبال آن گریبان تمام جامعه را خواهد گرفت.


1. سوره نور، آیه 32 و 33، ترجمه دکتر صادقی تهرانی.

2. مستدرک الوسائل، ج 14، ص 154.

3. من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 251.

4. در برخی از روایات یکی از وظایف والدین، اقدام برای تزویج فرزندان دانسته شده است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مِنْ حق الولدِ علی والده ثلاثه: یحسن اسمهُ و یُعلمه الکتابه و یزوجه إذا بلغ».(رجوع به: محمد بن حسن حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 21، ص 482).

5. بحار الانوار، ج 103، ص 221.

6. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج 5، ص 330؛ محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 385.ی

7. این روایت مشهور، بر‌گرفته از روایت دیگری از پیامبر(ص) در نکوهش ترک‌کنندگان دنیاست. متن کامل روایت چنین است: «عن أبی عبدالله علیه السلام قال: إن ثلاث نسوهٍ أتین رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فقالت إحداهن: إن زوجی لا یأکل اللحم. و قالت الأخری: إن زوجی لا یشم الطیب. و قالت الأخری: إن زوجی لا یقرب النساء. فخرج رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یجر رداءه، حتی صعد المنبر فحمدالله و أثنی علیه ثم قال: ما بال أقوام من أصحابی لا یأکلون اللحم و لا یشمون الطیب و لا یأتون النساء، أما إنی آکل اللحم و أشم الطیب و آتی النساء فمن رغب عن سنتی فلیس منی».(رجوع به: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج 5، ص 496).

8. محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج 100، ص 222.

9. محمد بن حسن طوسی، الامالی، ص 518؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج 5، ص 329.

10. همان، ص 329.

11. همان، ص 329؛ محمد بن علی بن بابویه (شیخ‌صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 383.

12. إسحاق بن عمار می‌گوید: «قلت لأبی عبدالله علیه السلام: الحدیث الذی یرویه الناس حق؛ أن رجلاً أتی النبی صلی الله علیه و آله و سلم فشکا إلیه الحاجه، فأمره بالتزویج، ففعل ثم أتاه فشکا إلیه الحاجه فأمره بالتزویج حتی أمره ثلاث مرات؟ فقال أبو عبدالله علیه السلام: [نعم] هو حق، ثم قال: الرزق مع النساء و العیال».(رجوع به: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج 5، ص 330).

13. محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج 100، ص 220.

14. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج 5، ص 331.

15. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق) ، الخصال، ص 167.

16. برای تفصیل بیشتر، رجوع به: امین الاسلام طبرسی، مجمع البیان، ج 3، ص 404.

17. سوره مائده، آیه87 و 88، ترجمه دکتر صادقی تهرانی.

18. ارائه آمار و تحقیق در این‌باره دشوار است. برخی از آمار‌ها، میانگین سن ازدواج را برای مردان 26 و برای زنان 21 سال دانسته‌اند (رجوع به: جمعی از نویسندگان، دانش خانواده، ص 34). اما برخی دیگر از تحقیقات، میانگین سن ازدواج را در محیط دانشجویی برای پسران 26 و برای دختران 24 سال اعلام کرده‌اند (رجوع به: جمعی از نویسندگان، گزارش تحقیق ارزیابی نتایج پیامد‌های ازدواج دانشجویی، مقدمه). در کتاب سن ازدواج دختران که در سال 1380 منتشر شده، در این‌باره آمده است: «حدود شش میلیون پسر و دختر در سن ازدواج هستند که هنوز ازدواج نکرده‌اند» (جمعی از نویسندگان، سن ازدواج دختران، ص 172). اما در آمار‌هایی که اخیراً منتشر شده، سن ازدواج جوانان، بیشتر اعلام شده‌است. معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان ملی جوانان کشور مدعی شد: «سن ازدواج در پسران به بیش از 40 سال و در دختران به 35 سال نزدیک شده‌است». وی افزود: «هم‌اکنون 15 میلیون جوان در آستانه ازدواج، در کشور وجود دارد که هنوز مجرد هستند و 7 میلیون نفر از این تعداد، دچار ازدواج معوق شده اند؛ به طوری‌که سن ازدواج آن‌ها از سن عرفی بالاتر رفته است». وی با ابراز نگرانی از بالا رفتن سن ازدواج در دختران و پسران گفت: «سن ازدواج در پسران که 19 تا 29 سال است، به بیش از 40 سال رسیده و سن ازدواج دختران که 15 تا 29 سال است، به 35 سال نزدیک شده‌است». وی با تأکید بر اینکه سالانه باید 15 میلیون جوان مجرد به خانه بخت بروند، گفت: «این تعداد تنها 1/5 میلیون فقره ازدواج است که پیش‌بینی می‌شود با این روند، در 10 سال آینده به تعادل مناسب در جامعه برسیم. سالانه 1/5 میلیون نفر نیز به تعداد مجردین افزوده می‌شود و بالا رفتن سن ازدواج، تبعات اجتماعی خطرناک و نامطلوبی دارد». وی افزود: «هم اکنون یک میلیون و 696 دختر 29 تا 30 سال در کشور، منتظر ازدواج هستند». (به نقل از: سایت عصر ایران، کد خبر: 60498، مورخ 1387/10/5)

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 14 فروردين 1396 ساعت 02:56
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما