فیزیولوژی دستگاه گردش خون

نیرویی که خون را به جلو می‌راند به طوری که می‌تواند در تمام بدن گردش کرده و از هر سلول مراقبت کند به طور عمده از قلب و تا حدودی از رگ‌های خونی ناشی می‌شود در مجموع یعنی دستگاه گردش خون. توزیع خون به تمام سلول‌ها در بدن عمل رگ‌های خونی است. تمام این دستگاه به طور کامل به نام دستگاه قلبی عروقی خوانده می‌شود و ما این دستگاه را به تفصیل از نظر قسمت‌های تشکیل دهنده آن یعنی قلب و رگ‌ها مورد بررسی قرار خواهیم داد. 

قلب دارای چهار حفره است که دوتا از آن‌ها خون را دریافت کرده (دهلیزها) و دوتا از آن‌ها خون را به بیرون می‌راند (بطن ها). دهلیز راست خون را از بدن و دهلیز چپ خون را از ریه‌ها دریافت می‌کنند. بطن راست خونی را که به ریه‌ها می‌رود از خود خارج می‌کنند (گردش ریوی) و بطن چپ خونی را که به بدن می‌رود به بیرون می‌راند (گردش بزرگ). برای این که این حوادث را در یک توالی منظم قرار دهیم از خونی که به دهلیز راست باز می‌گردد شروع می‌کنیم. این خون از نوع وریدی بوده و اکسیژن آن کاهش یافته و میزان اندرید کربنیک آن بالا است به این معنی که اکسیژن در مویرگ‌ها با اندرید کربنیک تفویض شده است.

خون از دهلیز راست از راه دریچه دهلیزی بطنی که در این مورد دریچه تری کوسپید یا سه لتی نامیده می‌شود به این علت که دارای سه لت است وارد بطن راست می‌گردد. انقباض بطن راست سبب می‌شود که خون از میان دریچه ریوی به طرف ریه‌ها رانده شده و در آن‌جا اندرید کربنیک آزاد شده و اکسیژن جذب می‌گردد. خون از ریه‌ها به دهلیز چپ مراجعت می‌کند و سپس از راه دریچه دهلیزی بطنی بین دهلیز چپ و بطن چپ به درون بطن چپ جریان می‌یابد. این دریچه موسوم به دریچه میترال است. خون از راه دریچه آئورتی توسط انقباض بطن چپ به درون آئورت رانده می‌شود و جریان خود از در رگ‌های شریانی به داخل شبکه مویرگی و سپس به درون رگ‌های وریدی ادامه می‌دهد و بالاخره به دهلیز راست باز می‌گردد و در آن‌جا این دوره مجددا آغاز می‌شود. 

قلب 

تنها عمل قلب پمپ زدن خون است. بطن راست خون را از میان مدار نسبتا کوتاه ریوی پمپ کرده و آن را به صورت جهش‌هایی با یک فشار کم ارسال می‌کند. بطن چپ خون را در تحت فشار زیاد به داخل شریان‌های گردش بزرگ پمپ می‌کند. فشاری که در شریان‌های بزرگ در جریان هر انقباض بطن چپ یا سیستول به وجود می‌آید. فشار سیستولی نامیده می‌شود. قسمت اعظم نیروی انقباض بطن چپ در جدارهای شریانی که توسط خون رانده شده متسع شده و کش می‌آیند ذخیره می‌شود.

این انرژی پتانسیل در هنگام استراحت یا دیاستول بطن به انرژی حرکتی تبدیل می‌شود. جدارهای شریانی متسع شده دوباره روی هم می‌خوابند و به این ترتیب به حرکت در آوردن خون در طول رگ‌های شریانی به طرف مویرگ‌ها کمک می‌کنند. فشار موجود در دستگاه شریانی در بین ضربات قلب موسوم به فشار دیاستولی است. انقباض و استراحت متناوب قلب برای این‌که قلب یک پمپ مؤثر باشد اجباری است. بعد از هر سیستول که در جریان آن خون به خارج رانده می‌شود قلب می‌بایستی استراحت کند تا به این ترتیب از خون پر شده و آماده برای سیستول بعدی گردد. 

مشخصات عضله قلب

قابلیت انقباض ریتمیک، عضله قلب دارای این قابلیت است که می‌تواند امواج تحریکی را به‌طور خود به خود و ریتمیک تولید کند و این امر را به علت یک خاصیت ذاتی که مستقل از هر گونه تحریکی از راه اعصاب است انجام می‌دهد. در جنین، قلب بسیار زودتر از زمانی که اعصاب به آن می‌رسند شروع به زدن می‌کند به این ترتیب عضله قلب با عضله اسکلتی که هنگام قطع عصبش کاملا فلج می‌شود تفاوت بسیار دارد. هرگاه عضله قلب از بدن خارج شده و در شرایط مناسب قرار داده می‌شود برای مدت طولانی به ضربان ادامه می‌دهد. برای این‌که انقباضات ریتمیک انجام شود عضله قلبی باید از نظر یون‌های مخصوص با غلظت‌های مناسب تأمین باشد. 

این یون‌ها توسط خون تأمین می‌شوند. هرگاه غلظت سدیم بسیار کم باشد انقباضات سریع و ضعیف می‌شوند. هرگاه غلظت پتاسیم بسیار زیاد شود سلول‌های عضلانی تحریک پذیری خود را به علت دیولاریزاسیون از دست می‌دهند و به علت شل شدن عضله قلب از زدن باز می‌ایستد (توقف قلبی). هرگاه غلظت یون‌های کلسیم افزایش یابد قدرت انقباضی زیاد می‌شود اما در غلظت‌های بسیار زیاد کلسیم عضله قلب در حالت انقباض (جمود) باقی می‌ماند و توقف قلبی حادث می‌گردد. کاهش کلسیم سبب کاهش قدرت انقباض می‌شود. 

مراحل تحریک پذیری: مرحله تحریک پذیری مطلق زمانی است که در جریان آن یک بافت تحریک پذیر به هرگونه تحریکی صرف نظر از شدت یا ماهیت محرک جواب نمی‌دهد. مرحله تحریک ناپذیری مطلق عضله قلب بسیار طولانی‌تر از عضله اسکلتی بوده و در تمام طول سیستول ادامه می‌یابد. به علت طولانی بودن مرحله تحریک ناپذیری مطلق ایجاد هیچگونه جمع انقباضات و یا انقباضات تتانوسی در عضله قلب امکان پذیر نیست. این امر یک حفاظت عالی برای قلب است زیرا اگر قلب دچار یک انقباض مداوم گردد به عنوان یک پمپ ارزش خود را از دست می‌داد. 

هنگامی‌که مرحله تحریک ناپذیری مطلق تمام می‌شود مرحله تحریک ناپذیری نسبی آغاز می‌گردد و مشخص می‌کند که عضله قلب به تدریج تحریک پذیری خود را باز می‌یابد. مرحله تحریک پذیری نسبی را می‌توان در یک حیوان آزمایشگاهی توسط دادن یک محرک الکتریکی قوی به قلب قبل از آن‌که انقباض ریتمیک منظم آن انجام شود و در نتیجه تولید یک انقباض عضله قلب نشان داد. این انقباض زودرس از نظر دامنه کوچک‌تر از یک ضربه طبیعی قلب است متعاقب یک سیستول زودرس که در نتیجه یک روند غیر طبیعی طولانی تشکیل موج عصبی حادث می‌شود یک دیاستول طولانی‌تر به وجود می‌آید. 

یک ضربان زودرس قلب گاهی در اکثر افراد طبیعی حادث می‌شود اما در شرایط غیر طبیعی شایع‌تر است. انقباضات زودرس از محلی در عضله قلب به غیر از موضعی که به طور طبیعی گسترش تحریک از آن‌جا شروع شده و منجر به انقباض می‌شود منشاء می‌گیرد. ضربان زودرس کوچک بوده و ممکن است جلب توجه نکند اما شخص از استراحت جبران کننده آگاه شده و این امر را با گفتن این جمله که قلب من یک ضربه نزد بیان می‌کند. 

تغییرات الکتریکی 

پتانسیل عمل: رشته‌های عضله قلب مانند سایر بافت‌های تحریک پذیر یک پتانسیل عمل نشان می‌دهند. پتانسیل عمل رشته‌های عضلانی قلب نه فقط در بخش‌های مختلف قلب (عضله دهلیزی عضله بطنی و رشته‌های پورکینیه) با یکدیگر تفاوت دارند بلکه همچنین از نظر خاصی نسبت به پتانسیل ثبت شده از رشته‌های عضله اسکلتی متمایز هستند. 

اختلاف عمده آن است که پتانسیل عمل عضله قلبی دارای کفه‌ای است که به معنی آن است که دپلاریزاسیون در این رشته‌های عضلانی قلب بسیار بیشتر طول می‌کشد و همچنین مرحله انقباض طولانی‌تر از رشته‌های عضله اسکلتی است. پتانسیل عمل کمی‌بیش از یک دهم ثانیه در عضله دهلیزی و تقریبا" سه دهم ثانیه در عضله بطنی طول می‌کشد و این مقدار تقریبا ۳۰ برابر طولانی تر از زمان پتانسیل عمل در عضله مخطط است. در هنگام پتانسیل دوک پتانسیل عمل بافت مربوط نسبت به یک تحریک ثانوی تحریک ناپذیر است و علاوه برآن عضله قلبی در هنگام مرحله کفه نیز تحریک ناپذیر است. 


منابع:

سایت علم ورزش

فیزیولوژی گایتون

نوشته‌ی سیروان سهرابی 

گردآورنده: احمد حکیم

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در چهارشنبه, 10 آذر 1395 ساعت 23:54
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما