نفقه

سه نوع نفقه در اسلام وجود دارد:

نوع اول. نفقه مخارجی است که مالک باید صرف مملوک خود بکند، مخارجی که مالک حیوانات برای آن‌ها می‌کنند.

نوع دوم. نفقه‌ای است که انسان باید صرف فرزندان خود بکند درحالی که صغیر یا فقیر باشند و یا صرف پدر و مادر خود که اگر فقیر باشند بنماید. ملاک این نفقه مالکیت و مملوکیت نیست، بلکه حقوقی است که طبیعتا فرزندان بر وجودآورندگان خود پیدا می‌کنند، حقوقی است که پدر و مادر به‌حکم شرکت در ایجاد فرزند و زحماتی که در دوره کودکی فرزند خود متحمل شده‌اند، بر فرزند پیدا می‌کنند.

نوع سوم. نفقه‌ای است که مرد در مورد زن صرف می‌کند. ملاک این نوع نفقه نیز مالکیت و مملوکیت نیست. حتی فقیر و عاجز بودن هم دلیل واجب شدن آن نیست؛ زن فرضاً میلیونر و دارای درآمد سرشاری هم باشد و مرد ثروت و درآمد کمی داشته باشد. بازهم مرد باید بودجه خانوادگی و از آن جمله بودجه شخصی زن را تأمین کند.

فرق دیگری که این نوع نفقه با نوع اول و دوم دارد این است که در نوع اول و دوم، اگر شخص از زیر بار وظیفه شانه خالی کند و نفقه ندهد گناهکار است، اما تخلف وظیفه قابل مطالبه و استیفا در نمی‌آید، یعنی جنبه حقوقی ندارد ولی در نوع سوم اگر مرد از زیربار وظیفه شانه خالی کند، زن حق دارد به‌صورت یک امر حقوقی اقامه دعوا کند و در صورت اثبات از مرد بگیرد. فرق دیگری که نوع سوم نفقه دارد این است که اگر زن بدون اجازه و رضایت مرد از خانه او بیرون رود، حق نفقه بر مرد ندارد و حق او ساقط می‌شود اما در نوع اول و دوم چنین نیست.

از نظر اسلام تأمین بودجه خانوادگی و از جمله مخارج شخصی زن به عهده مرد است. زن از این نظر مسئولیتی ندارد. زن فرضاً دارای ثروت هنگفتی بوده و چندین برابر شوهر دارایی داشته باشد، ملزم نیست در این بودجه شرکت کند. شرکت زن در این بودجه چه از لحاظ پولی که بخواهد خرج کند و چه از لحاظ کاری که بخواهد صرف کند وابسته به میل و اراده خود اوست.

از نظر اسلام با اینکه بودجه زندگی زن جزء بودجه خانوادگی و برعهده مرد است، مرد هیچ‌گونه تسلط اقتصادی و حق بهره‌برداری از کار و نیروی زن ندارد و از این جهت مخارج زن مانند نفقه پدر و مادر است که در موارد خاصی برعهده فرزند است، همانطور که فرزند در مقابل این وظیفه‌ای که انجام می‌دهد هیچ‌گونه حقی از نظر استخدام پدر و مادر پیدا نمی‌کند، مرد نیز حق استخدام از زن ندارد و نمی‌‌تواند او را بکار وا دارد.

ملاک نفقه زن در اسلام چند چیز است که در سایر انفاقات مالی وجود ندارد:

اول. اینکه قبلاً نیز گفته شد، اسلام در قوانین خود همواره این نکته را رعایت کرده است که مرد در جهان آفرینش مظهر نیاز و احتیاج است و زن مظهر بی‌نیازی؛ اسلام مرد را به‌صورت خریدار و زن را به‌صورت صاحب کالا می‌شناسد از نظر اسلام در زندگی مشترک زن و مرد، مرد باید خود را به‌عنوان بهره‌گیر بشناسد و هزینه این کار را تحمل کند. زن و مرد نباید فراموش کنند که در مسئله عشق از نظر طبیعت دو نقش جداگانه به عهده آن‌ها واگذار شده است و ازدواج هنگامی پایدار و مستحکم و لذت‌بخش است که زن و مرد در نقش طبیعی خود ظاهر شوند.

دوم. اینکه مسئولیت و رنج و زحمات طاقت‌فرسای تولید نسل از لحاظ طبیعت به‌عهده زن گذاشته شده است، آنچه از نظر طبیعی در این کار به‌عهده مرد است، یک عمل لذت‌بخش آنی بیش نیست. زن باید بیماری ماهانه را در ایام کودکی و پیری که از تبعات تولید نسل است تحمل کند. سنگینی دوره بارداری و بیماری مخصوص این دوره را به‌عهده بگیرد، سختی زایمان و عوارض آن را تحمل نماید، کودک را شیر بدهد و پرستاری کند.

این‌ها همه از نیروی بدنی و عضلانی زن می‌کاهد، توانایی او را در کار و کسب کاهش می‌دهد، این‌ها است که اگر بنا شود قانون زن و مرد را از لحاظ تأمین بودجه زندگی در وضع مشابهی قرار دهد و به حمایت زن بر نخیزد، وضع رقت‌باری برای زن بوجود آورده و ستم به نوع زن نموده است.

اضافه بر اینکه زن و مرد از لحاظ نیروی کار و فعالیت‌های خشن تولیدی و اقتصادی مشابه و مساوی آفریده نشده‌اند. اگر بنای تساوی و یگانگی باشد و مرد در مقابل زن قد علم کند و به او بگوید ذره‌ای از درآمد خودم را خرج تو نمی‌‎کنم هرگز زن قادر نیست خود را به پای مرد برساند زیرا نیروی مرد برای کار و فعالیت بیشتر است.

گذشته از این‌ها و از همه بالاتر اینکه احتیاج زن به پول و ثروت از احتیاج مرد افزون‌تر است. تجمل و زینت جزو زندگی زن و احتیاجات اصلی زن است. آنچه یک زن در زندگی معمولی خود خرج تجمل و زینت و خودآرایی می‌کند با مخارج چندین برابر مرد است. توانایی زن برای کار و کوشش در جهت تأمین مال، کمتر از مرد است، اما استهلاک ثروت زن به‌مراتب از مرد افزون‌تر است. 

به‌علاوه، زن باقی ماندن زن، یعنی باقی ماندن جمال و نشاط و زیبایی او، به این است که تلاش و زحمت کمتر و فراغت خاطر زیادتری داشته باشد. اگر زن مجبور باشد مانند مرد دائماً در تلاش و کوشش و در حال دویدن باشد، غرورش درهم می‌شکند، چین‌ها و گره‌هایی که گرفتاری‌های مالی به چهره و ابروی مرد انداخته است، در چهره و ابروی زن هم پیدا خواهد شد.

لذا تنها مصلحت زن نیست که از کار و کوشش زیاد برکنار باشد، بلکه مصلحت و خوشبختی مرد نیز در این است که زن از تلاش‌های اجباری خردکننده معاش، معاف باشد. مرد هم می‌خواهد کانون خانوادگی برای او کانون آسایش و رفع خستگی و فراموش‌خانه گرفتاری‌های بیرونی باشد. زنی قادر است کانون خانوادگی را محل آسایش و فراموش‌خانه گرفتاری‌ها قرار دهد که خود به اندازه مرد خسته از کار نباشد. وای به‌حال مردی که خسته و کوفته پا به خانه بگذارد و با همسری خسته‌تر از خود روبرو شود. با همه این مسائل باید توجه کرد که زن از نظر اسلام در عین اینکه حق دارد طبق غریزه انسانی به تحصیل ثروت و حفظ و افزایش آن بپردازد. 

مردان شکارچی و هوسران این نکته را دریافته‌اند که اگر نفقه از دوش مردان برداشته شود، زن ناتوان مجبور است برای تأمین مخارج خود به مردان دیگر تکیه کند. اگر در علت حقوق‌های گرافی که در موسسات به خانم‌ها پرداخته می‌شود دقت کنید، این نکته به‌خوبی روشن می‌شود. شکی نیست که از بین‌بردن نفقه موجب ازدیاد فحشا می‌شود و اصولاً کمتر زن زیر بار ازدواج می‌رود. 

قرآن کریم و مسئله نفقه 

در قرآن کریم آیات چندی درباره مسئله نفقه زن و عهده‌داری آن به‌طور مناسب و در حدود امکانات و توانایی مالی مرد وارد شده است. خداوند در سوره نساء آیه 19 می‌فرماید:

«وعاشروهن بالمعروف؛ با زن‌ها شایسته رفتار کنید» در این آیه مبارکه آنچه تحت عنوان معروف وارد می‌شود و شایسته و پسندیده است، باید شناسایی شود و همانگونه با همسر رفتار شود. تهیه کلیه لوازم زندگی و احتیاجات روزانه، غذا، لباس، مسکن، پیش‌خدمت، اثاثیه مورد نیاز خانه متناسب با وضع زن جزء معروف شمرده می‌شود. 

«زنان را همچنانکه طبق قدرت مالی مسکن می‌دادید باز هم به همانگونه مأوی بدهید و ایشان را نیازارید تا کار بر ایشان تنگ نگردد، اگر باردار باشند، هزینه آنان را بدهید، تا اینکه فرزند را بر زمین نهند...»

در آیه فوق حتی درباره زن‌هایی که طلاق داده شده‌اند در مدت عده و حمل اکیداً سفارش می‌کند. مانند ایام گذشته و دوران گرم ازدواج با آن‌ها رفتار شود و هزینه آنان در زمان بارداری تأمین گردد و هیچگونه با عواطف و احساسات آن‌ها بازی نکنند تا آنان آزرده و رنجور نشوند.

روایات درباره هزینه زن

در روایات اسلامی به‌قدری درباره توسعه‌دادن بر زندگی نسبت به همسر و فرزندان ترغیب و تحریص شده است که به‌عنوان انفاق در راه خدا و بنده آزادکردن قلمداد شده است.

از رسول اکرم(ص) نقل شده است: «هرکس تحفه‌ای از بازار بخرد و برای خانواده خود بیاورد، اجر او در پیشگاه الهی مانند کسی است که به مستمندان کمک کرده باشد. باید اول از دختر شروع کند. هرکس که دختر خود را مسرور نماید مانند کسی است که بنده‌ای از فرزندان اسماعیل را آزاد کرده باشد و آن کس که چشم پسر را روشن کند مانند این است که از ترس خدا گریه کرده باشد و کسی که از ترس خداوند گریسته باشد؛ خداوند او را در بهشت‌های پر نعمت وارد می‌کند.»(مکارم الاخلاق، ص114)

پیامبر اسلام(ص) کسی را که نسبت به خانواده خود تنگ می‌گیرد، شدیداً مورد نکوهش و ملامت قرار داده و می‌فرماید: «از ما نیست آن کسی که خداوند به او توانایی مالی داده ولی او بر خانواده‌اش سخت می‌گیرد.»(مستدرک، ج2، ص643)

از امام سجاد(ع) نقل شده است که فرمود: «نزد من بازار رفتن و یک درهم گوشت خریدن برای عیالم، وقتی میل به گوشت داشته باشند از بنده آزاد کردن محبوب‌تر است.»(وسائل ابواب النفقات، باب21، ح6)

از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که فرمود: «بر شما باد که خوراک و لباس زن را به‌طور شایسته تأمین کنید و آن بر شما واجب است.»(وسائل، ابواب النفقات، باب1، ح5) البته موضوع خوراک و لباس به‌عنوان مثال و نمونه بیان شده است؛ هرچیزی که هزینه زن محسوب شود واجب و لازم است و جزء وظائف ضروری بر مرد شمرده می‌شود.

اسحاق بن عمار از امام صادق سؤال می‌کند: «حق زن بر شوهر که اگر ادا کند نیکوکار است چیست؟ فرمود: شکمش را سیر کند و بدنش را بپوشاند و اگر خطا و اشتباهی کرد او را ببخشد.»(وسائل، ابواب النفقات، باب1، ح5)

در حدیث دیگری از امام صادق(ع) نقل شده است: «از سعادت و خوشبختی مرد اینست که سرپرست عیال خود باشد و به آن‌ها رسیدگی نماید.»(وسائل، ابواب النفقات، باب21، ح7)

در پاره‌ای از روایات به‌قدری درباره کوشش و فعالیت در راه توسعه زندگی بر عیال اهمیت داده شده که به شخصی که جان در راه خدا بر کف دست نهاده تشبیه شده است. چنانکه از امام صادق(ع) نقل شده است که آن حضرت فرمود: «مردی که برای عائله رنج می‌برد مانند سربازی است که در راه خدا جان بر کف نهد.»(وسائل، ابوان النفقات، باب23، ح1)

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما