رباخواری، اعلان جنگ با خدا

بررسی زشتی و آثار زیان‌بار ربا از دیدگاه اسلام

یکی از مفاسد اقتصادی رباخواری است. رباخواری، عامل بسیاری از بحران‌های اقتصادی در جوامع است؛ زیرا از گردش سالم و صحیح اقتصادی در جامعه جلوگیری می‌کند و مانع تولید و رشد و شکوفایی اقتصادی می‌شود. از آن‌جایی که اقتصاد، مایه قوام جامعه است و خداوند آن را در کنار اعتقادات به‌عنوان یکی از اصول اسلام مطرح ساخته و ماموریت انسانی را شکوفایی اقتصادی و تمدنی دانسته است؛ هرگونه اخلال در نظام اقتصادی سالم را به‌عنوان جنگ علیه خود دانسته و به‌شدت به مقابله رباخواران رفته و آن‌ها را در دنیا و آخرت به عذاب وعده داده است.

نویسنده در مطلب حاضر با مراجعه به آیات و روایات بر آن است تا گوشه‌ای از تاثیرات زیان‌بار رباخواری را تبیین کند و آثار آن را در شخص و جامعه در دنیا و آخرت بیان نماید.

رباخواری، فساد بزرگ اقتصادی

شاید کمتر عمل فاسد اقتصادی همچون ربا، خشم الهی را برانگیزد. از این رو آن را جزو گناهان کبیره و بزرگ قرار داده و برای مرتکب ربا و عده آتش جاودانه دوزخ فراهم آورده و او را کسی دانسته که به جنگ خدا و رسول(ص) رفته است.(1)

رباخواری به سبب آن‌که مانع گردش سالم اقتصاد در جامعه است، بزرگ‌ترین ضربه را به بنیاد جامعه وارد می‌سازد؛ چراکه اقتصاد، مایه قوام جامعه است(2) و هرگونه اخلال‌گری و افساد در امور اقتصادی به معنای اخلال در جامعه و افساد در زمین است؛ زیرا اگر اقتصاد در جامعه از میان برود، جامعه از درون دچار فروپاشی می‌شود و اهداف آفرینش که از طریق جامعه انسانی قابل دسترسی و تحقق است، دور از دسترس و دست نیافتنی خواهد شد.

 اصولا یکی از اهداف آفرینش مسئولیت انسان در قبال آبادانی و عمران زمین است.(3) آبادانی و عمران نیز بخش مهم حوزه عمل اقتصادی را تشکیل می‌دهد. پس کسی که به اقتصاد سالم ضربه وارد می‌سازد و در آن فساد پدید می‌آورد در مقابل هدف آفرینش و مسئولیت الهی انسان قرارگرفته است و به جنگ خدا و پیامبرش رفته است که می‌کوشد جامعه‌ای سالم و عدالت محور برای تحقق اهداف آفرینش و خلافت الهی انسان فراهم آورد.

ربا در لغت به معنای زیادی است.(4) اما این زیادی در تولید نیست بلکه زیادی در بهره قرض است که بی‌هیچ تلاشی برای وام دهنده به دست می‌آید. ربا در اصطلاح فقهی در دو معنا به کار رفته است؛ یعنی رباخواری به دو شکل تحقق می‌یابد:

1- ربای معاملی همچون فروختن دو جنس مشابه هم به یکدیگر، به‌شرط آن‌که مکیل و یا موزون باشد و درخواست زیاده شود؛

2- ربای قرضی به معنای قرض دادن به‌شرط زیاده، هرچند مکیل و یا موزون نباشد، مثل آن‌که یک درهم قرض بدهد و شرط کند که دو درهم بگیرد.(5)

رباخوار به‌ظاهر معامله‌ای همچون بیع و بده و بستان می‌کند که برای هر دو طرف معامله سودآور است؛ اما در حقیقت از مصادیق بیع که یک عمل اقتصادی عقلانی است به شمار نمی‌رود، بلکه یک عمل زشت اقتصادی صورت می‌گیرد که در ظاهر برای عده‌ای سودآور است ولی در کلان به اقتصاد جامعه ضربه‌ای وارد می‌سازد که امکان رشد و شکوفایی را از آن می‌گیرد. از این رو خداوند تفکر همسانی میان ربا و بیع را رد کرده و آن را همانند عمل اقتصادی خرید و فروش، یک عمل اقتصادی سالم نمی‌داند.(6)

در ربا، دهنده ربا شرط می‌کند که به شرطی معامله ربوی و یا قرارداد وام و قرض امضا می‌شود که گیرنده افزون بر چیزی که گرفته بپردازد. این افزوده گاه حتی چند برابر است.(7) البته اگر در هنگام معامله یا قرارداد وام، شرط روز یا افزوده، نشود و گیرنده در هنگام بازپرداخت وام، مبلغی یا چیزی را بر آن بیفزاید نه‌تنها از حکم ربوی خارج است، بلکه این عمل از سوی گیرنده مستحب است. خداوند در آیه 39 سوره روم پرداخت ربا و زیاده از جانب بدهکار به طلبکار را در صورت عدم اشتراط در هنگام معامله حلال می‌داند و حتی در برخی از روایات این پرداخت افزوده، مستحب شمرده شده است؛ اما باید توجه داشت که پرداخت زیادی موجب می‌شود که تاثیر قرض الحسنه در ثواب برای قرض دهنده از میان برود. به این معنا که ثوابی بر این ربای حلال مترتب نیست.(8)

امام صادق(ع) در این باره فرموده‌اند: ربا بر دو قسم است: یکی حلال و دیگری حرام. ربای حلال آن است که کسی به برادرش قرض دهد، در حالی که امید دارد بیشتر از آن‌چه قرض داده به او برگردانده شود؛(9) ولی هیچ گونه شرط زیاده نکرده باشد، در این صورت اگر قرض گیرنده چیزی بیشتر از آن‌چه گرفته است به قرض دهنده بدهد مباح است.(10)

اما اگر شرط کند آن حرام خواهد بود. از این رو از امام کاظم(ع) درباره اشتراط بیشتر روایت شده: علی بن جعفر می‌گوید: از برادرم امام کاظم(ع) در مورد مردی که صد درهم قرض به دیگری داد به این شرط که پنج در هم یا کمتر یا بیشتر به او بدهد پرسیدم؟ فرمودند: این عمل ربای محض است.(11)

بر اساس آیه 39 سوره روم حتی می‌توان مجوز حلیت زیادی را برای وام و قرضی که در آن شرط زیاده نشده ولی وام دهنده طمع افزایش در پرداخت را دارد، صادر کرد. به این معنا که قرض دادن با طمع افزایش در پرداخت، البته بدون شرط زیاده جایز است و آن زیادی، برای وام دهنده حلال است. در روایتی از امام صادق(ع) ذیل «فلایربوا عندالله» آمده است که قرض دادن به امید دریافت ربا و زیاده بدون اشتراط، مباح است.(12) اما باید توجه داشت که چنین قرضی از ثواب و برکت قرض الحسنه می‌کاهد؛ چرا که خلوص در قرض الحسنه نیست و شخص به امید و نیت زیادی، وام می‌دهد. پس به وجه الله و قصد رضایت خدا وام نداده و نمی‌بایست امید ثواب و برکت داشته باشد؛ حتی اگر وام گیرنده امیدش را نومید کند و زیاده بر وام و قرض پرداخت نکند، ولی نیت کارش را کرده و ثواب را از میان برده است.(13)

رسول اکرم(ص) در سخنی به بی‌برکتی آن در نهایت امر اشاره می‌کند و می‌فرماید برخلاف ظاهر سودآور ربا، در نهایت فقر و قلت، نصیب نزول خوار می‌شود. آن حضرت می‌فرماید: سود ربا گرچه بسیار باشد ولی سرانجام به کمی (و بی‌برکتی) می‌گراید.(14)

به هر حال، ربا هرگونه زیادی است که در معامله مثلی یا قرضی به شرط زیاده گرفته می‌شود. این زیادی گرفتن به ویژه در زمانی که اضعاف مضاعف و چند برابر باشد، تاثیر بدی بر اقتصاد جامعه می‌گذارد، چرا که موجب می‌شود تا با این زیاد گرفتن، امکان جذب سرمایه و ثروت از بسیاری از افراد جامعه گرفته شود و گروهی ثروتمند بدون هیچ هزینه‌ای تنها با رباخواری بر ثروت خویش بیفزایند و فقیر روز به روز با وام گرفتن و باز پرداخت بیشتر، فقیرتر و ثروتمند بی‌هیچ زیانی هر روز ثروتمندتر شود.

برخی از جاهلان بی خرد نه تنها بر اصل مال سود می‌گیرند، بلکه بر افزایش زمانی آن نیز سود می‌گیرند و این گونه سود ربوی خود را چند برابر می‌کنند. به این معنا که برای دیرکرد در پرداخت وام افزون بر اصل سود، سودی می‌گیرند که براساس روزشمار در پرداخت اصل و یا سود ربوی است. این گونه فشار اقتصادی برگیرنده، روز به روز افزایش می‌یابد و گاه دیگر حتی از عهده بازپرداخت سود بر نمی‌آید تا چه رسد که اصل مال را برگرداند. از نظر اسلام اضافه کردن مبلغ ربا با تمدید مدت پرداخت بدهی گناهی بس بزرگ است که در جاهلیت متداول بوده است(15) و اکنون در جاهلیت مدرن نیز به شدت گسترش یافته و در بانک‌ها نیز به عنوان یک اصل پذیرفته شده و به کار می‌رود.

در حالی که در یک اقتصاد سالم، همان اندازه که احتمال سود و افزایش است، احتمال زیان و ضرر هم هست. بر این اساس مضاربه و مانند آن در اقتصاد سالم یک عمل اقتصادی طبیعی و صحیح است، چرا که طرفین در سود و زیان شریک هستند و زیان تنها به یکی وارد نمی‌شود، یعنی هم سرمایه‌گذار و هم سرمایه‌پذیر در عمل اقتصادی مشارکت همسانی داشته و در سود و زیان به هر درصدی که قرارداد کرده‌اند مشارکت دارند. پس اگر نصف نصف باشد، در سود و زیان نیز چنین است و اگر یک سوم و دو سوم باشد در سود و زیان به همین میزان و درصد مشخص شریک خواهند بود.

از نظر امام صادق(ع) رباخواری، مهم‌ترین مانع در اقتصاد سالم و رشد و شکوفایی آن است زیرا رباخواری امکان نمی‌دهد تا ثروت و سرمایه در جریان تولید سالم و گردش صحیح اقتصادی قرار گیرد. امام می‌فرماید اگر ربا حلال می‌شد دیگر کسی دنبال کارهای اقتصادی صحیح و سالم و تولید نمی‌رفت. به راستی اگر ربا حلال بود، مردم تجارت و تلاش برای معاش را رها می‌کردند. به همین دلیل خداوند ربا را حرام کرد تا مردم از حرام به حلال و تجارت و خرید و فروش رو بیاورند و به یکدیگر قرض بدهند.(16)

رباخواری حرام خواری است و همین لقمه‌های حرام است که معرفت و معروف را از جامعه می‌زداید. امام رضا(ع) می‌فرماید که حرمت ربا از اموری است که هیچ شک و تردیدی در آن نیست و از همین رو در تمام شرایع آسمانی حرام بوده است. ایشان می‌فرماید: بدان که ربا حرام و از گناهان کبیره است و خداوند بر آن وعده آتش داده است پس پناه می‌بریم به خدا از آتش. ربا را همه پیامبران و همه کتاب‌های آسمانی حرام کرده اند.(17)

آثار زیانبار اقتصادی معاملات ربوی

قتصاد مبتنی بر معاملات ربوی به سبب آن‌که بر اقتصاد کلان، ضربات جبران ناپذیری وارد می‌سازد و قوام جامعه را به تحلیل می‌برد، از نظر اسلام به عنوان جنگ علیه خدا و پیامبر(ص) معرفی شده و وعید دوزخ و آتش بر رباخواران داده شده است. رسول اکرم(ص) رباخواران را ملعون دانسته و می‌فرماید: «ان الله عزوجل لعن آکل الربا و مؤکله و کاتبه و شاهدیه؛ خدای عزوجل رباخوار و ربادهنده و نویسنده و شاهد بر آن را لعنت کرده است».(18) از نظر اسلام، رباخواری از بسیاری از گناهان حتی گناهان کبیره زشت‌تر و بدتر است. از این رو نمی‌توان همه گناهان کبیره را در یک حد و اندازه دانست؛ بلکه براساس دامنه تأثیرات زیانباری که بر شخص و جامعه به‌جا می‌گذارد ارزیابی می‌شود. بر این اساس رباخواری با هفتاد بار زنا، همسنگ دانسته شده است. امام صادق(ع) در بیان سنگینی وبال گناه رباخواری نسبت به زنا می‌فرماید: «درهم ربا أعظم عندالله من سبعین زنیه بذات محرم فی بیت الله الحرام؛ یک درهم ربا نزد خداوند سنگین‌تر است از هفتاد بار زنا کردن با محارم در خانه خدا.(19)

ربا بنیاد همه خوبی‌ها را از جامعه بر می‌کند و اجازه نمی‌دهد تا کارهای پسندیده در جامعه انجام گیرد و گسترش یابد. قرآن رباخواری را بسیار زشت دانسته و آن را اعلان جنگ با خدا و رسول(ص) می‌داند.(20) هیچ گناهی از گناهان کبیره نیست که در آیات و روایات آن را اعلان جنگ با خدا و رسولش(ص) بدانند، جز رباخواری که این اندازه گناهی بزرگ و نابخشودنی است. کسانی که ربا می‌خورند و آن را در قول و عمل در جامعه گسترش می‌دهند راه هر خیر و نیکی و معروفی را می‌بندند و جامعه را از کارهای خیر و خوب تهی می‌سازند.

کسانی که اهل رباخواری‌اند گرفتار شیطان هستند.(21) چنان شیطان در پوست و گوشت و روان آن‌ها جاری می‌شود که در یک فرآیندی از حالت سلامت عقلی خارج شده و گرفتار جنون و دیوانگی می‌شوند. امام صادق(ع) در بیان تأثیر رباخواری بر روح و روان نزول خواران می‌فرماید: «اکل الربا لایخرج من الدنیا حتی یتخبطه الشیطان؛ رباخوار از دنیا نرود تا آن که شیطان دیوانه‌اش کند».(22)

رباخواری همانند شراب خواری نه تنها تاثیرات بدی بر خود شخص و خانواده‌اش دارد، بلکه دامنه آثار بد آن حتی گریبانگیر دوستان او نیز می‌شود. از این رو سفارش شده که از دوستی با رباخواران اجتناب شود. رسول اکرم(ص) در این باره به امیرمومنان علی(ع) هشدار داده و می‌فرماید: «یا علی... لاتصادق اکل الربا فانه یبارز الله لان الله تعالی قال: فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله و رسوله؛‌ای علی: با رباخوار رفاقت نکن، زیرا او با خداوند به مبارزه برخاسته، چون خداوند متعال می‌فرماید: «اگر دست از رباخواری برنداشتید پس به خدا و رسولش اعلان جنگ دهید.(23)

رباخواران گمان می‌کنند که از سود معامله می‌خورند، در حالی که آن‌چه آنان در شکم‌های خویش فرو می‌برند همان آتش دوزخ است. از آثار آتش خواری یعنی لقمه‌های حرام ربا این است که هیچ عمل خوبی از رباخواران پذیرفته نمی‌شود افزون بر این‌که اینان در نهایت از هرگونه عمل خیر نیز دور خواهند شد ولی در همان آغاز راه که هنوز بدبخت نشده‌اند، اعمال خیر ایشان نیز پذیرفته نیست؛ چرا که خداوند تنها اعمال متقین را می‌پذیرد.(24) و کسی که رباخوار است از اهل تقوا نیست که اعمال خیرش پذیرفته شود. مسجدی که رباخوار می‌سازد، بلای جان او خواهد بود و یا کمک‌های مالی او جز بدبختی نیست. رسول اکرم(ص) می‌فرماید: هرکس ربا بخورد خداوند عزوجل به اندازه ربایی که خورده شکمش را از آتش دوزخ پر کند و اگر از طریق ربا مالی به دست آورد، خدای تعالی هیچ عمل او را نپذیرد و تا زمانی که قیراطی (کمترین مقدار) از مال ربا نزدش باشد، پیوسته خداوند و فرشتگانش او را نفرین کنند.(25)

سود ربوی برخلاف ظاهر آن موجب افزایش ثروت نیست؛ بلکه در نهایت موجب فقر و بدبختی شخص و جامعه می‌شود. جامعه‌ای که با ربا به ظاهر از رشد اقتصادی برخوردار است، در نهایت از درون فرومی پاشد و فقر همه جا را فرا می‌گیرد؛ چرا که سود ربوی هیچ گاه موجب رشد و شکوفایی اقتصاد فردی و اجتماعی نیست. از این رو شخص یا جامعه پس از مدتی که گرفتار اقتصاد ربوی است و رشد به ظاهر قارچ گونه‌ای را شاهد است، ناگهان از درون فاسد می‌شود و از پا فرو می‌افتد و قوامیت خود را از دست می‌دهد.

مردی از امام صادق(ع) درباره آیه «خداوند ربا را نابود می‌کند و صدقات را افزایش می‌دهد» سؤال کرد و گفت: گاه کسی را می‌بینم که ربا می‌خورد و با این حال ثروتش زیاد می‌شود؟ حضرت فرمودند: کدام نابودی، نابودکننده‌تر از یک درهم ربا که دین را نابود می‌کند که اگر توبه هم کند ثروتش از دست می‌رود و فقیر می‌شود.(26)

در حقیقت پول و سود ربوی بی‌برکت است(27) و به جای این‌که موجب افزایش واقعی شود افزایش حبابی را موجب می‌شود که با یک حرکت کوچک می‌ترکد و فرومی پاشد.

از نظر اسلام معامله ربوی باطل است(28) و انسان از طریق معامله ربوی مالک نمی‌شود و اموال به دست آمده از طریق ربا و نزول خواری برای شخص و خانواده‌اش حلال نیست تا در آن تصرف کنند.(29) پس هر چه از معامله حرام به دست می‌آید حرام خوری بشمار می‌رود.

ربا و زنا دو گناهی است که اگر در جامعه‌ای رواج یابد، آن جامعه دچار عذاب الهی در دنیا می‌شود و پیش از آن که قیامت برسد خشم الهی گریبانگیر آنان شده و آنان را نیست و نابود می‌سازد و جمع ایشان را پریشان و جامعه ایشان را پراکنده به عذاب و خشم خویش می‌کند. رسول اکرم می‌فرماید: هرگاه زنا و ربا در جایی آشکار شود، مردم آنجا خود را در عذاب خدا افکنده‌اند از این رو رسول اکرم بر امت خویش از زنا و ربا می‌هراسید که مبتلا به آن شده و به خشم الهی گرفتار آیند: «ان اخوف ما اخاف علی امتی من بعدی هذه المکاسب المحرمه و الشهوه الخفیه و الربا؛ آنچه بیش از هرچیز بر امتم بعد از خود می‌ترسم، درآمدهای حرام، هواپرستی پنهان و رباست».(31)

راه پرهیز از رباخواری

خداوند از مومنان خواسته است تا از رباخواری پرهیز کنند؛ چرا که خشم الهی و عذاب دوزخ را به همراه داشته و اعلان جنگ با خدا و رسول(ص) است. مومنان می‌بایست با شناخت شیوه‌های عقلایی و عقلانی، معاملات صحیح و سالم خود را از هرگونه معاملات ربوی حفظ کنند. امیرمومنان علی(ع) از مردم می‌خواهد تا پیش از هرگونه ورود به معاملات نسبت به احکام و قوانین آن آشنا شوند تا گرفتار معاملات باطل و ربوی نشوند و ناخواسته خود را گرفتار خشم الهی نسازند. چنان‌که می‌فرماید:‌ ای مردم! ابتدا احکام را یاد بگیرید، سپس تجارت کنید! به خدا قسم که ربا در میان این امت ناپیداتر از حرکت مورچه بر روی تخته سنگ است.(32)

کسانی که اهل ایمان و تقوای الهی هستند.(33) به سبب آنکه نمی‌خواهند گرفتار خشم الهی شوند از خداوند تقوا داشته و به خود اجازه نمی‌دهند به گناهی نزدیک شوند که خشم الهی را بر می‌انگیزاند. از این رو، با بهره‌گیری از آموزه‌های وحیانی اسلام و گوش جان سپردن به آیات قرآنی و سنت معصومان(ع) می‌کوشند تا معاملات خویش را در چارچوب خواسته‌های الهی انجام دهند. این گونه است که پیش از هرگونه کسب حلال می‌کوشند تا حلال و حرام را خوب بشناسند و با شناخت دقیق از آن اقدام به معامله کنند.

رسول اکرم(ص) در بیان لزوم آگاهی با فقه مکاسب و رعایت آن می‌فرماید: هر که تجارت می‌کند باید از پنج چیز دوری گزیند وگرنه اصلا خرید و فروش نکند: ربا، قسم خوردن، کتمان عیب، تعریف از کالایی که می‌فروشد و بدگویی از کالایی که می‌خرد.(34)

ابوبصیر از امام صادق(ع) پرسید: حکم رباخوار بعد از روشن بودن حکم ربا برای وی چیست؟ حضرت فرمودند: تادیب می‌شود و اگر (برای بار دوم) ربا گرفت باز تادیب می‌شود و (برای بار سوم) اگر ربا گرفت، کشته می‌شود.(35)


1. بقره، آیات 275 و 279.

2. نساء، آیه 5.

3. هود، آیه 61.

4. لسان العرب، ج 5، ص 126، «ربا».

5. التبیان، ج 2، ص 359؛ جواهر الکلام، ج 23، ص 334.

6. بقره، آیه 275.

7. آل عمران، آیه 130.

8. همان.

9. الکافی، ج 5، ص 145، ح 6؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 189، ح 73.

10. تفسیر قمی، ج 2، ص 159؛ تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 189، ح 75.

11. وسائل الشیعه، ج 13، ص 108، ح 7.

12. تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 189، ص 75.

13. روم، آیه 39.

14. کنزالعمال، ج 4، ص 105، ح 9758.

15. آل عمران، آیه 130 و نیز مجمع البیان، ج 12، ص 834.

16. من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 567، ح 4937.

17. فقه الرضا، ح 256.

18. امالی صدوق، ص 346.

19. نورالثقلین، ج 1، ص 295، ح 1177.

20. بقره، آیات 275 تا 279.

21. بقره، آیه 275.

22. بحارالانوار، ج 103، ص 120، ح 30.

23. میراث حدیث شیعه، ج 2، ص 46، ح 189.

24. مائده، آیه 27.

25. ثواب الاعمال، ص 285.

26. تهذیب الاحکام، ج 7، ص 19، ح 83.

27. بقره، آیه 276؛ روم، آیه 39.

28. بقره، آیات 275 تا 279؛ آل عمران، آیه 130.

29. همان.

30. نهج الفصاحه، ح 218.

31. بحارالانوار، ج 103، ص 54، ح 26.

32. بحارالانوار، ج 103، ص 117، ح 16.

33. بقره، آیه 278.

34. کافی، ج 5، ص 150.

35. کافی، ج 7، ص 242، ح 9.

نویسنده: حمید نجف آبادی

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 25 شهریور 1395 ساعت 17:13
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما