زن، اشتغال و خانواده از دیدگاه اسلام

یكی از سؤالات و مباحثی كه در سال‌های اخیر در جامعه ما مطرح بوده است، بحث از توانایی و كارآمدی زنان و حضور فعال آن‌ها در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی است...

ادعای اصلی ما در این نوشتار این است كه طبق آیات و روایات فراوان و بر اساس نظریات برخی از روانشناسان و دانشمندان و با عنایت به ویژگی‌ها و خصوصیات جسمی و روحی بانوان، بهترین و مهمترین نقش زنان در جامعه را همانا نقش همسری و مادری است.

در این میان عده قابل توجهی از مدیران و مسئولان كشور به استناد برخی از آموزه‌های دینی كه دیده یا شنیده‌اند و باتوجه به حضور زنان در تمام عرصه‌ها در كنار مردان در بسیاری از كشورها، معتقدند كه تفاوت چندانی بین زن و مرد در انجام مسئولیت‌ها و مدیریت‌های اجتماعی وجود ندارد و زنان هم مثل مردان باید به دنبال مشاغل اجتماعی و تامین درآمد از این طریق باشند لذا آن را از جمله موارد ارزشی و رشدی برای زنان می‌دانند.

این عده ناخواسته تحت تأثیر تفكرات فمینیستی كه هم اكنون در بسیاری از كشورهای جهان حاكم است قرار گرفته و برای اینكه مورد اعتراض و محكومیت برخی از سازمآن‌های بین المللی دفاع از حقوق زنان قرار نگیرند و خود را هماهنگ و شبیه كشورهای مترقی نشان بدهند، زنان را تشویق به ادامه تحصیلات عالی به جهت اشتغال به مشاغل اجتماعی می‌كنند و حتی برخی از مسئولیت‌ها و مدیریت‌های اجتماعی را به زنان محول كرده‌اند. در طرف مقابل عده‌ای بر اثر برداشت سطحی از برخی از آیات و روایات و تعصب و افكار خشك و متحجرانه، منكر توانمندی‌های زنان در این امور هستند. 

از آنجایی كه طبق فرمایش امیرمؤمنان علی)ع(، انسآن‌های جاهل در هر مسئله‌ای یا افراط و زیاده روی می‌كنند و یا تفریط و كوتاهی می‌كنند(1) به نظر می‌رسد كه گروه اول، دچار افراط و زیاده‌روی در مورد بانوان شده‌اند و بر اثر جهل و ناآگاهی نسبت به مبانی دینی و عدم شناخت از طبیعت و سرشت زنان، و به علت خود باختگی فرهنگی در برابر تفكرات غربی مدعی حمایت از حقوق زنان، برخی از مسئولیت‌ها و مدیریت‌های اجتماعی را كه در حیطه و مسئولیت و توانایی مردان است را به زنان واگذار كرده‌اند.

این عده با نادیده گرفتن رسالت مهم و ارزشمند بانوان یعنی؛ مدیریت خانه و رسیدگی به امور منزل، تربیت نسل آینده و ایجاد محبت و گرمی در كانون خانواده، مقام و منزلت زن را چنان پائین آورده‌اند كه از او توقع و انتظار یك كارگر یا كارمندی با حقوق ناچیز را دارند و به راستی كه در حق زنان و بانوان عظیم الشأن جامعه ما ظلم و بی‌عدالتی روا می‌دارند.

اجازه بدهید توجه شما را به آرزوهای قلبی یك زن غربی جلب كنم. آنی رود یكی از نویسندگان مشهور انگلستان است. او می‌گوید:

«ای كاش كشور من مانند كشورهای اسلامی می‌بود كه زنان با پوشش و عفت، آسوده‌ترین زندگی را دارند. این برای انگلستان یك ننگ است كه دخترانش به خاطر آمیختگی با مردان در مشاغل اجتماعی به رذالت كشیده شوند. چه می‌شود ما را كه سعی نمی‌كنیم وظایف و مسئولیت زنان ما هماهنگ با فطرت و طبیعت آنان باشد یعنی همان خانه‌داری و تربیت فرزند و كارهای مردانه را به مردان واگذار كنیم تا شرافت و ارزش زنان را به دست آوریم».(2)

ادعای اصلی ما در این نوشتار این است كه طبق آیات و روایات فراوان و بر اساس نظریات برخی از روانشناسان و دانشمندان و با عنایت به ویژگی‌ها و خصوصیات جسمی و روحی بانوان، بهترین و مهم‌ترین نقش زنان در جامعه را كه همانا نقش همسری و مادری است و در آموزه‌های دینی نیز، بسیار ارزشمند و مقدس شمرده شده است و زن می‌تواند از این طریق به كمال خود برسد تا حدودی برجسته سازیم كه تشویق زنان به اشتغالات اجتماعی بدون قید و شرط و محول كردن مشاغل گوناگون به آن‌ها و سپردن مدیریت‌ها به زنان خصوصاً مدیریت‌های كلان نه تنها خدمتی به زنان نیست بلكه خیانت و ظلمی بزرگ به آنان و به كل جامعه بشری است.

ما برای اثبات این ادعا، دلایل مختلفی از آیات و روایات و نظرات اندیشمندان را ذكر می‌كنیم و ضمن دعوت همه خوانندگان به مطالعه این نوشتار، قضاوت منصفانه را به عهده آنان می‌گذاریم و سعی خواهیم كرد كه از اطاله كلام بپرهیزیم تا موجب خستگی و ملالت نشود.

قبل از آنكه به مسئولیت‌ها و وظایف و رسالت اصلی زنان بپردازیم، لازم است كه با خلقت و آفرینش زن و مقام و منزلت آنان در آیات و روایات به طور مختصر آشنا شویم.

1. خلقت و آفرینش زن

در منطق قرآن، زن بمانند مرد، یك انسان تمام عیار است و هیچ تفاوتی میان مرد و زن در اصل خلقت وجود ندارد. هر دوی آن‌ها از یك حقیقت آفریده شده‌اند.

خداوند در قرآن می‌فرماید: ‌ای مردم، ما شما را از یك مرد و زن آفریدیم... همانا گرامی‌ترین و برترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست.(3) و در جای دیگر می‌فرماید: شما را از یك حقیقت واحدی آفریدیم(4) و یا اینكه می‌فرماید: همه شما (چه مرد و چه زن) را از خاك آفریدیم و به خاك برمی‌گردید.(5) طبق نظر اكثر مفسرین شیعه، آفرینش حوا(ع) همانند آفرینش حضرت آدم(ع)، مستقل بوده است و اینطور نبوده است كه حضرت حوا از باقیمانده یا از دنده چپ حضرت آدم(ع) باشد.(6)

خلاصه مطلب آن كه زن و مرد هر دو انسانند و طبعا باید از یك چیز آفریده شده باشند و در قرآن هیچ اثری از اینكه زن، از جنس پست تر آفریده شده باشد و یا خلقت زن، طفیلی مرد باشد، و یا زن را موجودی شر و بد یا عنصر گناه معرفی كند، وجود ندارد.

2. مقام و منزلت زن در قرآن و روایات

برخلاف بسیاری از اقوام و ملل جهان درگذشته و حال و حتی برخلاف عقیده و نظر یهودیان و مسیحیان كه زن را موجودی بد و شر و عنصر گناه و فساد معرفی می‌كنند، اسلام، زنان را در مقام و منزلتی والا و ارزشمند قرار داده است. مقام زن در اسلام به حدی است كه سومین سوره مفصل قرآن به نام «النساء» نامیده شده است و در ده سوره دیگر به مسائل مربوط به حقوق و منزلت زن اشاره شده است و همه جا در خطاب‌های عام قرآن، زنان مورد خطاب هستند.

اسلام، زن را به عنوان ركن مهم زندگی و متمم حیات انسانی و عضو مهم و موثر جامعه بشری قلمداد می‌كند و او را در راس امری عظیم قرار داده است كه همان تولید و تربیت نسل بشر است. یعنی در دامن زن است كه انبیاء الهی و اولیاء و بزرگان برای خدمت به بشریت، تربیت می‌شوند. امام امت (ره) در جمله معروفی كه از ایشان نقل شده فرمودند: «از دامن زن است كه مرد به معراج می‌رود».

در قرآن كریم، زنان با مردان با القاب مساوی و همسان یاد شده‌اند كه بر نقش و جایگاه هر یك در جامعه و مساوی بودن آن‌ها در اصل تكلیف تأكید شده است.

همانا مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان عبادت كننده و مردان و زنان راستگو و... خداوند برای همه آن‌ها مغفرت و اجر بزرگی آماده كرده است.(7)

همچنین به معاشرت و رفتار پسندیده و مناسب با زنان توصیه شده است. زن و مرد در بهره‌مندی از كسب و تلاش و پاداش عبادات و الزام به تكالیف یكسان و مساوی هستند و زن می‌تواند مانند مرد، مستقلا اراده كند و مستقلا كار كند و مالك نتیجه كار و تلاش خود شود، قرآن در این زمینه می‌فرماید: مردان و زنان، هركدام بهره‌ای از كوشش‌ها و تلاش‌های خود دارند».(8)

پیامبر اكرم(ص) فرمودند: «بهترین اولاد شما، دختران هستند(9) و در جای دیگری فرزندان دختر را حسنه و نیكی معرفی كردند كه خداوند به واسطأ آن‌ها، به انسان ثواب می‌دهد(10) و فرمودند: اگر تحفه و هدیه‌ای برای اهل و عیال خود خریدید، اول به فرزندان دختر بدهید و هركس دختری را خوشحال كند همانند این است كه بنده‌ای از فرزندان اسماعیل را در راه خدا آزاده كرده است.(11)

طبق مطلب ببیان شده به این بتیجه می‌رسیم که هیچ تفاوتی در مقررات كلی و جزیی و اصول عقاید و فروع آن میان زن و مرد نیست و در واجبات فردی مثل نماز و روزه یا واجبات اجتماعی مانند حج و امر به معروف و نهی از منكر و اقتصادی مانند خرید و فروش، تفاوتی بین زن و مرد نیست و زنان در حق تحصیل و انتخاب رشته تحصیلی، مالكیت، انتخاب محل سكونت و مانند آن، مستقل و خودكفا و آزاد هستند.

دلایل جواز اشتغال زنان
الف) قرآن کریم

خداوند، در سوره قصص از دختران حضرت شعیب(ع) نام می‌برد که به کار چوپانی اشتغال داشته‌اند. آن‌ها به علت کهولت سن پدر، جایگزین او در کار نگهداری از گوسفندان شده بودند که برای سیراب نمودن گوسفندان خود نیز همیشه تا پایان کار دیگر چوپانان صبر می‌کردند و سپس به گوسفندان خود آب می‌دادند: «قالَتا لا نَسْقی حَتّی یصْدِرَ الرِّعاءُ؛(12) گفتند ما آن‌ها را آب نمی‌دهیم تا چوپآن‌ها همگی خارج شوند».

ب) روایات

در بررسی روایاتی که به حضور زنان در اجتماع پرداخته‌اند، با دو دسته از روایات مواجه می‌شویم: اول روایاتی که به طور مستقیم از اشتغال و سرپرستی زنان نهی کرده‌اند و دسته دوم که به طور مستقیم از حضور زنان در خارج منزل نهی ننموده‌اند؛ بلکه بیشتر به نحوه حضور پرداخته‌اند.

دسته اول: روایاتی است که به طور مستقیم در آن از اشتغال و سرپرستی زنان نهی شده است: «عن ابی عبدالله(ع) قال فی رساله امیرالمومنین(ع) إلی الحسن(ع): لاَتُمَلِّکِ الْمَرْأَه مِنَ الأمْرِ مَا یُجَاوِزُ نَفْسَهَا فَإنَّ ذَلِکَ أنْعَمُ لِحَالِهَا وَ أرْخَی لِبَالِهَا وَ أدْوَمُ لِجَمَالِهَا فَإِنَّ المَرْأه ریحانَه وَ لَیْسَتْ بِقَهْرِمَانَه؛(13) به زن بیش از حد و توانش کار واگذار مکن و این، برای حال او بهتر است و برای زندگی او مناسب‌تر است؛ زیرا زن ریحانه است و قهرمانه نیست».

این روایت که نهی ارشادی است، به وضع روحی و جسمی زنان اشاره دارد و بیانگر آن است که آن‌ها باید وظایفی را بر عهده گیرند که با وضعیت جسمانی و عاطفی شان متناسب باشد و آسایش و آرامش آن‌ها را برهم نزند. پس اگر امروزه با استفاده از دانش و تکنولوژی، بسیاری از مشاغل سختی و مشقت گذشته را از دست داده‌اند؛ به طوری که حتی معلولان جسمی نیز به حدی از توان دست یافته‌اند که به مشاغل و فعالیت‌های گوناگون بپردازند، زنان نیز می‌توانند با تحصیل دانش، توان علمی و عملی خود را برای پرداختن به مشاغل گوناگون افزایش دهند؛ زیرا بسیاری از حرفه‌ها و مشاغل امروزی از مصادیق «ما یجاوز نفسه» نیستند و با لطافت جسمی و روحی زنان منافاتی ندارند.

در دسته دوم: روایات نیز به طور مستقیم منعی برای فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی زنان وجود ندارد؛ بلکه این روایات بیشتر ناظر بر نحوه حضور زنان در جامعه است، برای مثال آن‌ها را از اختلاط با مردان بیگانه باز می‌‌دارد و به رعایت عفاف و پوشیدگی دعوت می‌کند؛ مانند این روایت که می‌فرماید: «أمَا تَسْتَحْیُونَ وَ لاتَغَارُونَ نِسَاءُکُمْ یَخْرُجْنَ إلَی الأسْوَاقِ وَ یُزَاحِمْنَ العُلُوج».(14)

در زمینه روابط کلامی نیز که زمینه‌‌ای برای برقراری روابط عاطفی عمیق است، توصیه‌‌هایی به زنان شده است، مانند اینکه با لحن نازک و تحریک آمیز سخن نگویند.(15)

به طور کلی این دسته از روایات، به رعایت حد و مرزها سفارش می‌کنند؛ بنابراین اگر اشتغال زنان موجبی برای مفسده نباشد، با حفظ عفت و اخلاق عمومی جامعه بلامانع است.

ج) سیره پیامبر اکرم(ص)

تاریخ بیانگر آن است که در زمان رسول خدا(ص) زنان زیادی به فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی می‌پرداختند و نه تنها پیامبر(ص) آن‌ها را منع نمی کرد؛ بلکه در مواردی آن‌ها را نیز راهنمایی می‌نمود. حضرت خدیجه(س) که از زنان بزرگوار و برگزیده است، خود تاجری ثروتمند بود که به تجارت می‌پرداخت و پیامبر(ص) نیز برای مدتی از جانب ایشان به تجارت مشغول بود.

در روایتی آمده است که رسول خدا(ص) به زنان جوان اجازه می‌داد تا در مراسم عید فطر و قربان از منازل خود خارج شوند و برای تهیه روزی بساط بگسترانند.(16)

«حولاء»، زنی عطر فروش بود که پیامبر(ص) او را موعظه می‌کرد و می‌فرمود: «هرگاه عطر می‌فروشی، جنس سالم و با قیمت مناسب تحویل مردم بده و هرگز در جنس خود تقلب روا مدار؛ زیرا معامله سالم پاک تر است و سبب خیر و برکت می‌شود».(17)

ارجحیت نقش‌های خانوادگی زنان بر اشتغال

بنابر آنچه گذشت با استناد به آیات قرآن‌کریم و منابع روایی و تاریخی می‌توان گفت که اشتغال زنان به خودی خود، هیچ ممنوعیتی ندارد؛ بلکه به عنوان یک واقعیت پذیرفته شده است، اما با این وجود از نگاه اسلام، زنان در تأمين اقتصاد خانواده مسئولیتی ندارند و تأمین نیازهای مالی و اقتصادی آنان از وظایف همسر به شمار می‌رود.

قرآن كريم در آيات متعددي به اين امر اشاره كرده است که نفقه زن در ازدواج دائم، بر عهده مرد است. 

نفقه شامل محل سکونت، خوراک و پوشاک و سایر امور وابسته به آن‌هاست که باید با توجه به زندگی زن و فرزندان و شرایط زمانی و اجتماعی باشد. صداق یا مهریه نیز بر عهده مرد است و زن بر اثر ازدواج مالک آن می‌شود و می‌تواند آن را از همسر خود مطالبه کند.

زن در امور اقتصادی خانواده هیچ مسئولیتی ندارد؛ هر چند درآمد زیادی داشته باشد. مسئولیت اساسی او، همراهی در روابط مناسب در زندگی خانوادگی است. در همین راستا نيز تأکید زیادی بر نقش مادری و همسری زنان صورت گرفته است. روایات زیادی نيز از معصومین(ع) وارد شده است و مردان را به تأمین معاش خانواده تشویق مي‌كند و اجر و پاداش فراوانی برای آن‌ها قرار می‌دهد. به عنوان نمونه پیامبر(ص) تلاش مردان برای کسب روزی حلال خانواده را معادل جهاد در راه خدا قرار می‌دهد، در حالی که چنین تعابیری در مورد زنان دیده نمی‌شود. به مردان نیز همواره توصیه شده تا در پرداخت نفقه و تأمین مخارج زنان گشاده دست باشند. همچنین در مناسبت‌های ویژه چون اعیاد و یا هنگام بازگشت از سفر، توسعه ویژه برای نفقه آن‌ها قائل گردند.

بنابراين مي‌توان گفت، زنان در شرایط عادی در خانواده آسوده خاطر هستند که از لحاظ اقتصادی هیچ تکلیفی بر عهده آن‌ها نیست؛ بلکه با اجرای نظام مالی دین، زنان صاحب ثروت‌های بدون دردسری با عنوان نفقه و مهریه و ارث نيز می‌شوند و تکالیف مالی مردان نیز در بسیاری از موارد شامل آن‌ها نمی‌شود؛ یعنی آن‌ها با وجود مالکیت، از دغدغه اقتصاد خانواده رها می‌شوند. با این همه اگر زنان بخواهند به فعالیت‌های اقتصادی بپردازند و تولید ثروت نمایند، با رعایت اصول مورد نظر اسلام، یعنی کاهش اختلاط جنسی و اولویت نقش مادری و همسری، منعی براي آنان وجود ندارد.

طرح یک شبهه

شبهه‌ای که ممکن است در اینجا مطرح شود، این است که شرط رضایت مرد برای خروج از منزل، سبب می‌شود که زن در مورد اشتغال و درآمدزایی در محدودیت شدیدی قرار بگیرد و نتواند به کسب درآمد و ثروت اندوزی بپردازد؛ به اين معنا که همه زنان شوهردار با مانعی جدی در برابر اشتغال روبه رو هستند. به این ترتیب زنان در مقابل مردان بیشتر در معرض فقر و نداری قرار می‌گیرند.

در پاسخ به این شبهه می‌توان گفت: اصل این حکم، يعنی عدم جواز خروج زن شوهردار از منزل بدون اجازه همسر، بر اساس روایات اسلامی قابل خدشه نیست. قانون مدنی جمهوری اسلامی نیز در همین راستا ماده 1117 را به این مضمون مقرر داشته است که: «شوهر می‌تواند زن خود را از حرفه یا صنعتی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیّات خود یا زن باشد، منع کند».

توجه به این نکته ضروری است که این حکم اسلامی، منافاتی با حق اشتغال زنان ندارد؛ زیرا زن می‌تواند مطابق قاعده اشتراط ضمن عقد که در فقه اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است، حق اشتغال خود را در خارج از خانه یا هر شرط دیگری را در ضمن عقد ازدواج یا هر عقد لازم دیگری با شوهر، شرط کند.

نکته دوم توجه ویژه‌ای است که اسلام به ممنوعیت ضرر رساندن به دیگران نشان داده است؛ یعنی اگر ممانعت شوهر از خروج زن از منزل موجب اضرار باشد، مرد حق ندارد همسر خود را از این کار منع کند؛ حتی در این مورد امکان برخورد قضایی با شوهر در اسلام پیش بینی شده است. ضمن اينكه این مانع شرعی (لزوم اذن شوهر در خروج زن از منزل)، در مقایسه با موانع اخلاقی و فرهنگی تأثیر بسیار اندکی در عدم امکان اشتغال زنان دارد؛ زیرا در سال‌های اخیر شاهد افزایش چشمگیر زنان در بازارهای کار کشورمان همراه با کاهش مخالفت مردان یا حتی رضایتمندی آن‌ها بوده‌ایم. بنابراين هرگز نمی‌توان حکم شرعی مزبور را یک مانع جدی در برابر اشتغال زنان قلمداد کرد.


1. نهج البلاغه، كلمات قصار.

2. كتاب المرأه فی كل الاسلام، مریم نورالدین فضل الله، ص 45.

3. سوره حجرات، 13.

4. سوره زمر، 6.

5. سوره طه، 55.

6. «امام صادق(ع) به یكی از یاران خود به نام زراره می‌فرماید: آیا خداوند قدرت نداشت كه برای آدم، همسری از غیردنده او بیافریند؟ آنگاه آن حضرت فرمودند: خداوند هر كدام از آدم و حوا را از گل آفرید»، (من لایحضر الفقیه، ج 3، ص 379).

7. سوره احزاب، 35.

8. سوره نساء، 19 و 32.

9. بحارالانوار، ج 101، ص 91.

10. الكافی، ج 6، ص 4.

11. وسائل الشیعه، ج 21، ص 514.

12. قصص 28، 23.

13. اصول کافی، ج 5، ص 510.

14. وسائل الشیعه، ج 20، ص 235، باب کراهه خروج النساء؛ اصول کافی، ج 5، ص 536.

15. احزاب 33، 32.

16. التهذیب، ج 3، ص 287.

17. فروع کافی، ج 5، ص 151.

نویسنده: مجید محمدیان

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 25 شهریور 1395 ساعت 17:15
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما