اشتغال در سیره نبوی

«اشتغال» امروزه در جامعه ما، یكى از مسائل اساسى و موضوعات مورد بحث می‌باشد و هركس نسبت به فراخور حالش و براساس رشته تخصصى و اندیشه‌هاى خود، در مورد چگونگى اشتغال جوانان و آداب و شیوه‌هاى كار، علل و انگیزه‌هاى بیكارى، انواع مشاغل، اولویت انتخاب شغل‌ها و... سخن گفته و بحث می‌كند.

اشتغال به كارهاى مفید و مورد نیاز جامعه، داراى اثرات و نتائج قابل توجه براى همه افراد جامعه اسلامی است كه از جمله آن‌ها می‌توان به فوائد زیر اشاره نمود:

1- زمینه رستگارى

اساسا كار و اشتغال در بینش توحیدى اسلام، یك ارزش محسوب می‌شود و تلاش بیشتر در كارهاى دنیوى و اخروى، زمینه سعادت و رستگارى افراد را در دنیا و آخرت فراهم می‌نماید و آنان را تا درجه جهادگران در راه خداوند بالا می‌برد. رسول اكرم (ص) می‌فرماید: «الكاد على عیاله كالمجاهد فى سبیل الله؛(1) كسى كه براى تامین معاش خانواده‌اش تلاش می‌كند، همانند مجاهد در راه خداست».

انس بن مالك می‌گوید: هنگامی كه پیامبر (ص) از جنگ تبوك برمی‌گشت، سعد انصارى ـ یكى از كارگران مدینه ـ به استقبال آن حضرت آمد. هنگامی كه رسول الله (ص) با او دست داد، لمس دست‌هاى زبر و خشن مرد انصارى، حضرت خاتم الانبیا (ص) را تحت تاثیر قرار داد. براى همین، از او پرسید: چرا دست‌هاى تو این چنین كوفته و خشن می‌باشد؟ آیا ناراحتى خاصى به دستان تو رسیده است؟

عرضه داشت: یا رسول الله! این خشونت و زبرى دستان من، بر اثر كار با بیل و طناب است كه به وسیله ى آن‌ها زحمت می‌كشم و مخارج خود و خانواده‌ام را تامین می‌نمایم.

پیامبراكرم (ص) دست او را بوسیده و فرمود: این دستى است كه آتش (جهنم) آن را لمس نخواهد كرد.

2- تامین مخارج زندگى

یك مسلمان با پیش گرفتن كسب حلال، مخارج زندگى خود را تامین نموده و تا حدودى از فقر اقتصادى، اخلاقى و فرهنگى خود و جامعه می‌كاهد.

3- وسیله ارتباط سالم

اشتغال به كار، افراد را در زندگى تحت یك برنامه منظم و منسجم قرار داده و آنان را در روابط اجتماعى و معاشرت با دیگران یارى می‌نماید.

4- آرامش روح و وجدان

تمام كسانى كه به كارهاى مفید اقتصادى اشتغال دارند و بر اساس احساس وظیفه به شغل مناسب و آبرومندانه خود می‌پردازند؛ علاوه بر این كه آرامش روح و روان و وجدان خود را فراهم می‌كنند، به نوعى تفریح نیز می‌پردازند، هم‌چنان كه افراد سست عنصر و بیكار معمولا به اضطراب و افسردگى و عذاب وجدان دچار هستند.

5- بیدار نمودن روحیه خلاقیت

اشتغال به كسب‌هاى مورد علاقه، روحیه ابتكار و خلاقیت را در افراد زنده كرده و استعدادهاى درونى آنان را شكوفا نموده و انسان را متوجه نیروهاى نهفته در اندرون خود می‌سازد؛ و به این ترتیب، مفید و موثر بودن خود را باور نموده و اعتماد به نفس در او تقویت می‌شود. چنین فردى با روحیه سرشار از عشق به كار، از زندگى خود لذت برده و براى رسیدن به اهداف عالى تلاش می‌كند.

6- تثبیت موقعیت اجتماعى

اشتغال به كار مفید و مورد نیاز جامعه، راه رسیدن به موقعیت اجتماعى یك فرد مسلمان می‌باشد و شغل او هر قدر از نیازهاى جامعه بكاهد و موجب تقویت و استقلال و آزادى و عزت مسلمانان گردد، همان مقدار موقعیت اجتماعى صاحب شغل در میان افراد جامعه اسلامی، بیشتر و بالاتر خواهد بود.

خداوند می‌فرماید: «و ان لیس للانسان الا ما سعى؛(2) و این كه براى انسان بهره‌اى جز سعى و تلاش او نیست.

7- جلوگیرى از مفاسد

بیكارى افراد، موجب ضررهاى جبران ناپذیر و داراى مفاسد بى‌شمار براى اجتماع مسلمانان است؛ به این معنا كه یك فرد با انتخاب یكى از مشاغل مورد نیاز جامعه و اشتغال به آن، بارى از دوش مردم و مسئولین برمی‌دارد و در مقابل، فرد بیكار نه تنها مشكلى را در جامعه حل نمی‌كند بلكه خود، مشكل آفرین و سربار جامعه هستند.

پیامبر اكرم در گفتارى حكیمانه، افراد تنبل و بى‌حال را كه تن به كار نمی‌دهند و میكوشند كه از دست رنج دیگران بهره‌مند شوند، مورد نكوهش و سرزنش شدید قرار داده، می‌فرماید: «از رحمت خدا دور است، از رحمت خدا دور است كسى كه بار زندگى خود را به گردن مردم بیندازد. ملعون است، ملعون است كسى كه اعضاى خانواده‌اش را (در اثر ندادن نفقه) تباه كند».

اسلامی نیز می‌شود و علاوه بر این كه نیرویى هدر رفته، نیروهاى دیگرى را به خود مشغول خواهد كرد.

با توجه به نكات فوق در این نوشتار، اشتغال و موضوعات مربوط به آن در سیره و سخن حضرت رسول اكرم (ص)، مورد بحث قرار گرفته است.

اهمیت كار

در سیره پیامبر اكرم (ص) فعالیت‌هاى اقتصادى افراد، ارزش بالایى دارد. آن حضرت كارگران و تولیدكنندگان در عرصه اقتصادى را چنان تشویق می‌كند كه در طول تاریخ جوامع بشرى، هیچ فرقه و مذهبى چنین جایگاهى براى اساسى‌ترین ركن جامعه، یعنى تامین كنندگان حیاتى‌ترین كالاى اقتصادى، قائل نشده‌اند.

انس بن مالك می‌گوید: هنگامی كه پیامبر (ص) ازجنگ تبوك برمی گشت، سعد انصارى ـ یكى از كارگران مدینه ـ به استقبال آن حضرت آمد. هنگامی كه رسول الله (ص) با او دست داد، لمس دست‌هاى زبر و خشن مرد انصارى، حضرت خاتم الانبیا (ص) را تحت تاثیر قرار داد. براى همین، از او پرسید: چرا دست‌هاى تو این چنین كوفته و خشن می‌باشد؟ آیا ناراحتى خاصى به دستان تو رسیده است؟

عرضه داشت: یا رسول الله! این خشونت و زبرى دستان من، بر اثر كار با بیل و طناب است كه به وسیله ى آنها زحمت می‌كشم و مخارج خود و خانواده ام را تامین مینمایم.

«فقبل یده رسول الله (ص) و قال: هذه ید لا تمسها النار؛ پیامبراكرم (ص) دست او را بوسیده و فرمود: این دستى است كه آتش (جهنم) آن را لمس نخواهد كرد».(3)

در سیره اقتصادى پیامبر اكرم (ص) باغدارى، زراعت و كشاورزى آن چنان از اهمیت برخوردار است كه آن حضرت در مورد تضییع حقوق آنان، به دولت مردان اسلامی هشدار داده و ضمن دستورالعملى، دهقانان را به زمامداران اسلامی كاملا سفارش نموده و به على (ع) فرمود: یا على! مبادا در حكومت تو به دهقانان و كشاورزان ستم شود.

نكوهش افراد سست عنصر

رسول اكرم (ص) گاهى با جوانان سالم و نیرومندى مواجه می‌شد. بازوهاى ستبر و اندام مناسب آنان، موجب شگفتى پیامبر (ص) می‌گشت. آن حضرت با آنان احوال پرسى نموده و از وضعیت زندگى و شغلشان سوال می‌نمود، اگر در جواب گفته می‌شد كه وى فردى بیكار است و هیچ گونه شغلى ندارد؛ آن بزرگوار ناراحت می‌شد.

و می‌فرمود: «سقط من عینى؛ از چشمم افتاد». (فرد بیكار در نظر من ارزشى ندارد). اطرافیان می‌پرسیدند: یا رسول الله! چرا این افراد را دوست نمی‌دارید؟ پیامبر (ص) می‌فرمود: براى این كه اگر مومن شغلى نداشته باشد كه با آن امرار معاش كند، براى امرار معاش، از دین خود خرج خواهد نمود.(4)

آن حضرت در گفتارى حكیمانه، افراد تنبل و بى‌حال را كه تن به كار نمی‌دهند و می‌كوشند كه از دست رنج دیگران بهره‌مند شوند، مورد نكوهش و سرزنش شدید قرار داده، می‌فرماید: «ملعون ملعون من القى كله على الناس، ملعون ملعون من ضیع من یعول؛ از رحمت خدا دور است، از رحمت خدا دور است كسى كه بار زندگى خود را به گردن مردم بیندازد. ملعون است، ملعون است كسى كه اعضاى خانواده‌اش را (در اثر ندادن نفقه) تباه كند».(5)

البته سیره و سخن پیامبراكرم (ص) در مورد افراد بیكار ـ كه با بهانه‌هاى واهى فرصت‌هاى شغلى را از دست می‌دهند ـ حاوى نكته مهمی است و آن، این كه بیكارى ریشه بسیارى از مشكلات و گرفتارى‌ها در زندگى یك جوان فعال و پر انرژى است؛ زیرا اگر یك فرد مسلمان مخارج زندگى خود را با فعالیت‌هاى اقتصادى سالم و اشتغال به یك كسب پاكیزه و حلال، تامین نكند به ناچار براى تامین زندگى‌اش ارزش‌هاى دینى را زیر پا گذاشته و به راه‌هاى فریبنده كه به ظاهر سود سرسام آورى هم دارند، كشیده خواهد شد؛ و این، مصداقى از همان امرار معاش از راه دین و ایمان است كه در كلام پیامبر (ص) بود.

گذشته از این، بیكارى یك فرد نه تنها موجب از میان رفتن استعدادهاى درونى وى می‌شود و او را به فردى تن پرور و بى‌خاصیت مبدل می‌سازد، بلكه به عنوان یك معضل و بیمارى اجتماعى، یك جوان مسلمان و پاك و سالم را، دچار انواع مفاسد اخلاقى و اجتماعى و بیمارى‌هاى روحى خواهد ساخت.

در حقیقت یك عضو فعال و پرانرژى كه از سرمایه‌ها و ذخایر خدادادى جامعه اسلامی است و باید به عنوان سرباز جامعه عمل كند، سربار جامعه خواهد شد؛ به همین دلیل پیامبر (ص) بیكارى را براى یك جوان خطرناك میداند.

نقش انگیزه‌هاى مقدس در اشتغال

از منظر حضرت محمد (ص) تمام فعالیت‌هاى یك مسلمان می‌تواند نوعى ارتباط با آفریدگار جهان محسوب شده و علاوه بر ارزش اقتصادى و دنیوى، از پاداش‌هاى معنوى نیز درجهان آخرت برخوردار می‌باشد.

آرى كار براى خدا، نقش مهمی در شكل دادن به رفتار اقتصادى انسان دارد. به علاوه این انگیزه می‌تواند قواى جسمی و روحى وى را در فعالیت‌هاى اقتصادى چند برابر نماید؛ به خاطر هدف والاى وى، كار او نیز مقدس خواهد شد. رسول اكرم (ص) بر این باور بود كه: «العبادةسبعون جزءا افضلها طلب الحلال؛(6) عبادت خداوند هفتاد جزء است و بهترین آنها طلب روزى حلال است».

آن حضرت اشتغال به كارهاى حلال را مانند سایر عبادات، بر زن و مرد مسلمان ضرورى دانسته و می‌فرماید:«طلب الحلال فریضة على كل مسلم و مسلمه؛(7) به سراغ درآمد حلال رفتن، بر هر مرد و زن مسلمان لازم است».

بنابراین انگیزه‌هاى مقدس می‌تواند همه كارها و فعالیت‌هاى اقتصادى یك مسلمان را ـ اعم از كارهاى تجارى، كشاورزى، صنعتى و خدماتى ـ فراگرفته و آنها را در شمار عبادات قرار دهد.

امام صادق (ع) به فردى كه در اثر جهل و غرور، تن به كار نمی‌داد و خود را نیازمند دیگران نموده بود، فرمود: برو كار كن! و در بالاى سرت بار حمل كن. (و هرچه می‌توانى تلاش كن)؛ و از مردم بی‌نیاز باش.

سپس به وى فرمود: همانا رسول خدا (ص) سنگ‌ها را به دوش خود حمل می‌كرد و دیوار خانه‌اش را می‌ساخت.

زیبا اندام افتاد كه در اول صبح به كار اشتغال داشت. یاران پیامبر (ص) گفتند: یا رسول الله! اگر این جوان نیرومند، نیرو و انرژى خود را در راه خدا مصرف می‌كرد، چقدر شایسته مدح و تمجید بود! حضرت فرمود: این سخن را نگویید! اگر این جوان براى تامین معاش می‌كوشد و انگیزه او بی‌نیازى از دیگران است، او در راه خدا قدم برداشته و اگر هدف او پذیرایى از پدر و مادر ناتوان خود باشد، باز هم در راه خدا كار می‌كند و اگر مقصود او سر و سامان دادن به خانواده و فرزندانش باشد، او به راه خدا رفته و انگیزه مقدسى دارد.(8)

در سیره پیامبراكرم (ص)، هدف از رفتارهاى اقتصادى جلب رضایت خداوند است و رضایت پروردگار، انگیزه مقدس و هدف والایى است كه یك انسان مسلمان را در سخت‌ترین شرایط به فعالیت‌هاى اقتصادى وادار می‌كند. او حاصل زحمات خود را در راه رضاى الهى خرج می‌كند.

اما از نظر متفكران مادى و اقتصاددانان غربى، هدف نهایى از كار، دست‌یابى به لذت‌هاى فردى است. در آن صورت، انگیزه كار، دست یابى به حداكثر سود و درآمد است و تمام صفات اخلاقى و انسانى تحت الشعاع سود جویى‌هاى مادى قرار گرفته و به تدریج انسان از ماهیت خود خارج شده و در عرصه‌هاى زندگى فقط به سودهاى سرشار مادى می‌اندیشد؛ گرچه در این راه، حقوق دیگران تضییع شده و اخلاق و انسانیت از میان برود.

روش‌هاى ترویج اشتغال

حضرت رسول اكرم (ص) براى ایجاد انگیزه تولید و كسب درآمد در وجود مسلمانان، از روش‌هاى مختلفى بهره می‌گرفت كه به برخى از آنان اشاره می‌شود:

الف- زمینه سازى براى رشد استعدادها

آن حضرت با استفاده از فرصت‌هاى مناسب براى شكوفایى نیروهاى درونى و استعدادهاى نهفته افراد، زمینه سازى می‌نمود و از این طریق، در آنان انگیزه تولید و كسب درآمد را تقویت می‌كرد. روایت زیر، نشانگر این روش رسول گرامی می‌باشد:

مردى از اصحاب در تنگناى زندگى قرار گرفت. وى كه داراى شغل مناسبى نبود و بسیارى اوقات از بیكارى رنج می‌برد، خانه نشین شد. روزى همسرش به وى گفت: ‌اى كاش به محضر پیامبر (ص) می‌رفتى و از او درخواست كمك می‌نمودى! مرد با پیشنهاد همسرش به حضور رسول الله (ص) رفت. هنگامی كه چشم حضرت به او افتاد، فرمود: «من سالنا اعطیناه و من استغنى اغناه الله؛ هركس از ما كمك بخواهد، ما به او یارى میكنیم ولى اگر بی نیازى بورزد و دست حاجت پیش مخلوقى دراز نكند، خداوند او را بی‌نیاز می‌كند».

او پیش خود فكر كرد كه مقصود پیامبر، من هستم و بدون این كه سخنى بگوید، به خانه برگشت و ماجرا را براى همسرش بازگو كرد. زن گفت: رسول خدا (ص) هم بشر است. (و از حال تو خبر ندارد). او را به وضع زندگى نكبت بار و پر مشقت خود آگاه كن.

مرد ناچار براى بار دوم به حضور پیامبر (ص) رفت اما قبل از این كه حرفى بزند، پیامبرهمان سخن قبلى را تكرار كرده و فرمود: «من سالنا اعطیناه و من استغنى اغناه الله». بازهم بدون اظهار حاجت، به خانه برگشت ولى چون خود را همچنان در چنگال فقر و بیكارى، ضعیف و ناتوان میدید، براى سومین بار با همان نیت به مجلس رسول اكرم (ص) رفت. باز هم لب‌هاى رسول الله (ص) به حركت درآمد و با همان آهنگ ـ كه به دل، قوت و به روح، اطمینان میبخشید همان جمله را تكرار كرد. این بار اطمینان بیشترى در قلب خود احساس نمود؛ حس كرد كه كلید مشكل خویش را در همین جمله یافته است. وقتى كه خارج شد، با قدم‌هاى مطمئن‌ترى راه می‌رفت. با خود فكر می‌كرد كه دیگر به دنبال كمك خواستن از بندگان نخواهم رفت. به خدا تكیه می‌كنم و از نیرو و استعدادى كه در وجودم به ودیعت نهاده شده است بهره می‌گیرم و از او می‌خواهم كه مرا در كارهایم موفق گردانیده و از دیگران بی‌نیاز سازد. با این نیت، تیشه‌اى عاریه گرفت و به جانب صحرا رفت. آن روز مقدارى هیزم جمع كرد و فروخت و لذت حاصل دست رنج خویش را چشید. روزهاى دیگر به این كار ادامه داد تا به تدریج توانست از حاصل درآمد خویش، ابزار كار را فراهم نماید. بازهم به كار خود ادامه داد تا صاحب سرمایه و شتر و غلامانى شد. وى در اثر تلاش و كوشش شبانه روزى، یكى از افراد ثروتمند گردید. روزى به محضر پیامبر (ص) آمده و وضعیت خود را به آن حضرت گزارش داد كه چگونه در آن روز فلاكت بار به محضر حضرت آمده و چگونه سخن پیامبر (ص) وى را به تحرك و كار واداشت. پیامبر فرمود: من كه به تو گفتم؛ هركس از ما كمكى بخواهد، ما به او كمك می‌كنیم ولى اگر بی نیازى بورزد، خدایش او را كمك خواهد نمود.(9)

ب- روش‌هاى رفتارى

گرچه رهنمودهاى گفتارى، در تربیت افراد تاثیر دارد اما اقدامات عملى، به مراتب بیشتر از شیوه‌هاى گفتارى موثر است. براى همین پیامبراكرم نه تنها با راهنمایى‌ها و زمینه سازى‌هاى خود موجب هدایت افراد به سوى میدان‌هاى كارى شد بلكه خود عملا وارد صحنه شده و همدوش با دیگران كار می‌كرد.

رفتار رسول اكرم را میتوان تبلور اصول و ارزش‌هاى اسلامی قلمداد نمود. آن حضرت همچنان كه در صحنه سیاست، حكومت، اخلاق، معارف، علوم و حكمت، خطابه و سایر صفات والاى انسانى اسوه تمام عیار مسلمانان به شمار می‌آید، رفتار اقتصادى آن حضرت نیز می‌تواند شیوه‌اى موفق و كارآمد براى چگونه زیستن باشد.

نمونه هایى از سیره عملى حضرت رسول (ص)
خانه سازى

امام صادق (ع) به فردى كه در اثر جهل و غرور، تن به كار نمی‌داد و خود را نیازمند دیگران نموده بود، فرمود: برو كار كن! و در بالاى سرت بار حمل كن. (و هرچه می‌توانى تلاش كن)؛ و از مردم بی‌نیاز باش.

سپس به وى فرمود: همانا رسول خدا (ص) سنگ‌ها را به دوش خود حمل می‌كرد و دیوار خانه‌اش را می‌ساخت.(10)

باغدارى

على (ع) روزى به سلمان فرمود:‌اى [ابا] عبدالله! باغى را كه پیامبر (ص) با دستان خویش آن را ساخته و درخت هایش را كاشته است، براى فروش به مشتریان عرضه كن. سلمان باغ پیامبر را به معرض فروش گذاشت و به دوازده هزار درهم فروخت.(11)

دامدارى

روزى حضرت رسول اكرم (ص) فرمود: «ما بعث الله نبیا الا راعى غنم؛ تمام پیامبران الهى پیش از آن كه به مقام نبوت برسند مدتى چوپانى كرده اند. قالوا: و انت یا رسول الله؟ از پیامبر سوال شد: آیا شما نیز چوپانى كرده اید؟ قال: و انا رعیتها لاهل مكه بالقراریط؛ فرمود: بله، من مدتى گوسفندان اهل مكه را در سرزمین «قراریط» به چراگاه برده ام». (12)

بازرگانى

پیامبر (ص) قبل از ازدواج، با خدیجه یك قرارداد تجارتى بسته بود. طبق آن قرار داد مضاربه‌اى، پیامبر متعهد شده بود كه با سرمایه خدیجه به یك سفر تجارتى برود و در مقابل، آن حضرت در منافع كالاهاى بازرگانى خدیجه شریك باشد. بعد از توافق طرفین، خدیجه شترى راهوار و مقدارى كالاهاى ارزشمند در اختیار حضرت محمد (ص) نهاد و به دو غلام خود سفارش كرد كه در این سفر تجارتى به همراه آن حضرت باشند و دستوراتش را اطاعت نمایند. این سفر تجارتى پیامبر به شام، تا حدودى وضعیت اقتصادى و مالى آن جناب را سر و سامان داد. بعد از پایان سفر، كاردانى و شایستگى این جوان قریشى مورد تقدیر و ستایش خدیجه ـ ثروتمندترین و سرشناس‌ترین زن مكه ـ قرار گرفت و بدین منظور، مبلغى را علاوه بر قرار داد، به او پرداخت؛ اما نبى‌اكرم فقط مبلغ معین در قرارداد را دریافت كرده و از اخذ وجوه اضافى خوددارى نمود. سپس وجوه حاصله از تجارت شام را به خانه ابوطالب (ع) برد و همه را در اختیار عموى گرامی‌اش گذاشت تا این كه مقدارى وضع زندگى حضرت ابوطالب (ع) سر و سامان یابد.(13)

امام صادق (ع) در مورد كارهاى تجارتى پیامبر (ص) سخنان ارزنده‌اى دارد. اسباط بن سالم می‌گوید:

روزى به حضور امام صادق (ع) شرفیاب شدم، آن حضرت پرسید: عمربن مسلم چه می‌كند؟ گفتم: حالش خوب است اما دیگر تجارت، نمی‌كند. امام صادق (ع) فرمود: ترك تجارت، كار شیطانى است. ـ این جمله را سه بار تكرار كرد ـ آنگاه امام ادامه داد: رسول خدا با كاروانى كه از شام می‌آمد معامله می‌كرد و با بخشى از درآمد آن معامله قرض‌هاى خود را ادا نموده و بخشى دیگر را در میان نیازمندان فامیل تقسیم می‌نمود. خداوند در مورد تاجران خداجو و باتقوا می‌فرماید: «رجا ل لا تلهیهم تجارة ولا بیع عن ذكرالله؛ (14) مردانى كه تجارت و داد و ستد، آنان را از یاد خدا غافل نمی‌كند».(15)

همكارى در فعالیت‌هاى اجتماعى
1- ساختن مسجد

هنگامی كه مسجد قبا ـ اولین مسجد در تاریخ اسلام ـ ساخته می‌شد، حضرت خاتم الانبیا (ص) همدوش سایر مسلمانان كار می‌كرد. آن حضرت سنگ‌هاى كوچك و بزرگ را برمی‌داشت و آنها را بغل می‌نمود و حمل می‌كرد. به طورى كه سفیدى گرد و خاك سنگ‌ها كاملا در بدن آن حضرت نمایان بوده و حكایت از سخت كوشى آن حضرت داشت. گاهى مردى از اصحاب به نزدش می‌آمد و التماس می‌كرد كه: یا رسول الله! پدر و مادرم فداى تو باد! اجازه بده سنگ و خاك را من ببرم و به جاى شما كار كنم. رسول خدا می‌فرمود: نه، تو هم سنگ دیگرى بردار. بالاخره آن حضرت در اثر كوشش‌هاى شبانه روزى، ساختمان مسجد قبا را به پایان برد.(16)

همچنین در تاسیس ساختمان مسجد النبى (ص) آن حضرت علاوه بر راهنمایى مسلمانان در طرح ریزى بناى مسجد، خود نیز در كنار آنان كار می‌كرد و آن چنان از جان و دل كارهاى ساختمانى را انجام می‌داد كه مسلمانان تحت تاثیر قرار می‌گرفتند. اسید بن حضیر یكى از آنان بود كه جلو آمده و گفت: یا رسول الله! اجازه بفرمایید تا من به جاى شما سنگ‌هاى سنگین را حمل كنم. فرمود: نه، تو یكى دیگر ببر.

یكى از مسلمانان نیز این شعر را قرائت می‌كرد:

لئن قعدنا والنبى یعمل  فذاك منا العمل المضلل؛(17) اگر ما بنشینیم در حالى كه پیامبر كار می‌كند، رفتار بسیار زشت و ناپسند انجام داده ایم!

2- راهسازى

امام صادق (ع) به نقل از پدر بزرگوارش حضرت باقر (ع) فرمود: پیامبر اكرم (ص) یكى از راه‌هاى عمومی را ـ كه آب خراب كرده بودـ با چیدن سنگ تعمیر نمود. به خدا سوگند! انسان‌ها و چهار پایان تا این لحظه از آن استفاده می‌كنند.(18)

3- انجام كارهاى منزل

رسول خدا (ص) علاوه بر اداره حكومت اسلامی و حل و فصل مشكلات مسلمانان، به كارهاى منزل نیز رسیدگى می‌كرد.

امام صادق (ع) فرمود: «كان رسول الله (ص) یحلب عنز اهله؛(19) رسول خدا (ص) پیوسته بز خانواده‌اش می‌دوشید».

ج- ره توشه‌هاى پیشه‌وران

حضرت خاتم الانبیا با این كه مسلمانان را به اشتغال در كارهاى تولیدى، خدماتى، كشاورزى و سایر مشاغل توصیه می‌كرد ولى به لحاظ موقعیت جغرافیایى و با توجه به آب و هواى مناطق مختلف، به برخى از شغل‌ها اهمیت خاصى قائل بود. در این جا به نقل چند مورد از گفتارهاى آن حضرت می‌پردازیم: «- تسعة اعشار الرزق فى التجارة والجزء الباقى فى السابیا ـ یعنى الغنم ـ؛(20) نُه دهم در آمد در داد و ستد و باقى مانده آن در دامپرورى (و كارهاى تولیدى) است».

«- من غرس شجرة فاینعت، غرس الله بها شجرا فى الجنه؛(21) هر مسلمانى كه نهال درختى بنشاند و آن درخت (بر اثر كوشش‌هاى باغبان) به ثمر بنشیند، خداوند متعال در مقابل آن درخت، درختى در بهشت قرار می‌دهد».

در سیره اقتصادى پیامبر اكرم (ص) باغدارى، زراعت و كشاورزى آن چنان از اهمیت برخوردار است كه آن حضرت در مورد تضییع حقوق آنان، به دولت مردان اسلامی هشدار داده و ضمن دستورالعملى، دهقانان را به زمامداران اسلامی كاملا سفارش نموده و به على (ع) فرمود: «یا على! مبادا در حكومت تو به دهقانان و كشاورزان ستم شود».(22)


1. نجم، 39.

2. فقه الرضا، ص 208.

3. اسدالغابه، ابن اثیر، ج 2، ص 169، الاصابه، ابن حجر، ج 3، ص 72، و النهایه، ج 4، ص 202.

4. بحارالانوار، ج 100، ص 10، مستدرك الوسائل، ج 13، ص 11.

5. تحف العقول، ص 37، الكافى، ج 4، ص 12، (باب كفایة العیال و التوسع علیهم).

6. بحارالانوار، ج 100، ص 209.

7. همان.

8. المحجة البیضاء، ج 3، ص 140.

9. اصول كافى، باب القناعه، حدیث 7، داستان راستان، ص 28 و 29.

10. وسایل الشیعه، ج 17، ص 38.

11. حلیة الابرار، ج 1، ص 331.

12. میزان الاعتدال، ج 3، ص 293.

13. بحارالانوار، ج 16، ص 22 به بعد.

14. نور، 37.

15. وسائل الشیعه، ج 17، ص 14 و 15.

16. معجم الكبیر، طبرانى، ج 24، ص 318.

17. مناقب آل ابى طالب، ج 1، ص 161، فتح البارى، ج 7، ص 193.

18. حلیة الابرار، ج 1، ص 329.

19. الكافى، 5، ص 86.

20. وسائل الشیعه، ج 17، ص 11.

21. كنزالعمال، ج 3، ص 896، حدیث 9079.

22. تهذیب الاحكام، ج 7، ص 154.

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 25 شهریور 1395 ساعت 17:16
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما