در اصلاح الگوی مصرف غربی نشویم

اخلاق اقتصادی الگوی مصرف

در سالی که بعنوان سال اصلاح الگوی مصرف نامیده شده است، راهکارهای مختلفی از سوی صاحبان فکری و اندیشه برای بهبود وضعیت مصرف در کشور پیشنهاد می‌شود. هر کس براساس زمینه‌های فکر خویش به ارائه راهکار می‌پردازد. بنابراین عمده راهکارهای ارائه شده را می‌توان در محورهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دسته بندی نمود. پر واضح است که احتمالا همه این راه حل‌ها منطقی و ارائه و تبلیغ آن ضرورت دارد. نابسامانی مصرف در ایران زیبنده جامعه اسلامی ما نیست و هر قدمی که برای اصلاح آن برداشته شود قدم به سوی صواب است.

معمولا برای اینکه میزان انحراف جامعه ما در مصرف نشان داده شود، آمارهایی از کشورهای توسعه یافته و یا میانگین میزان مصرف در جهان ارائه می‌شود. اگر چه برای سنجش میزان مصرف نادرست و تکیه بر آمارهای موجود راه درستی به نظر می‌رسد، اما اگر در تبیین ضرورت صرفه جویی و فواید آن راه نادرست غرب طی شود، سنت‌های نادرست اجتماعی رخ خواهد داد که از آن به «غربی شدن در صرفه جویی» تعبیر می‌کنیم.

ما معتقدیم که مسیر بشر در پیشرفت و تجدد مسیر نادرستی بوده است. بحران‌های زیست محیطی، بهداشتی و بالاتر از آن معرفتی و اخلاقی، حاصل نگاه یک سویه بشر به توسعه بوده است. غرب از چهار ارتباط انسان (یعنی ارتباط با خدا، خود، دیگران و طبیعت) دو ارتباط نخست را کنار نهاد و در دو ارتباط دیگر خصوصا ارتباط با طبیعت با سرعت و بدون مبنای توحیدی و انسانی تاخت.

میراث بکر و دست نخورده بشر تا چند قرن پیش از این، در طی سه قرن اخیر دستخوش تاراج بشر جدید قرار گرفت و زمین چون توپی به بازی زیاده خواهی انسان درآمد. این سیر قهقرایی موجب شد تا بشر به جای قرب به حق و حقیقت و تکریم محیط زیست، از خدا دور افتاده و به طبیعت ناجوانمردانه شبیخون بزند. اگر توسعه براساس مبانی توحیدی و اندیشه‌های الهی بنامی شد، یعنی اگر خدا محوری به جای انسان محوری در اندیشه بشر جدید می‌نشست و عقل گرایی افراطی جای عقل و وحی را نمی گرفت، قطعا وضعیت جهان به گونه دیگری می‌بود. جهان نامتعادل امروز حاصل اندیشه‌های نامتعادل بشر است.

در اندیشه اسلامی طبیعیت از آن خدا و نشانه اوست و خلق شده است تا موجودی به نام انسان، آن را به استخدام خود درآورده و از آن استفاده کند. در این اندیشه طبیعت بی مالک و بدون صاحب نیست تا انسان به هر گونه که خواست از آن بهره برداری کند. بهره برداری از آن منوط به این شرط است که به آن ضرر و زیان نرساند و نیروهای موجود در آن را تباه نسازد.

فرهنگ سازی برای اصلاح فرهنگ مصرف باید هماهنگ با راه و مبنای اندیشه ای خودمان باشد. تبلیغ صرفه جویی به سبک غرب نتیجه ای جز اصالت سود و منفعت طلبی نخواهد داشت. راه غرب، راه دوستی و احترام به طبیعت نیست بلکه راه مصرف کمتر برای بهره کشی بیشتر است. انسان غربی (یعنی با تفکر غربی) برای کسب سود و منفعت بیشتر و از دست ندادن سرمایه و درآمد خود به مصرف کمتر و در حقیقت صرفه جویی خواهد پرداخت، اما این اقدام به تعالی روح بشر منجر نخواهد شد.

قرآن مجید هدف از خلقت انسان را عبادت می‌داند، بنابراین رویکرد بشر در زندگی باید عبادت و قرب به خدا باشد یعنی باید جهت گیری‌های همه حرکت‌های بشر حتی تلاش وی برای کسب درآمد و فعالیت‌های اقتصادی نیز الهی و توحیدی باشد. در این صورت است که تمام حرکات و سکنات انسان عبادت خواهد بود، که اگر این‌گونه نباشد زندگی بشر پوچ و بی‌ثمر است. برای نیل به هدف مقدس صرفه جویی و اصلاح الگوی مصرف، باید مبنای توحیدی و دینی این دو فضیلت تبلیغ شود. یعنی در کنار برشمردن محاسن اقتصادی و اجتماعی مصرف درست و مقایسه برای میزان مصرف ما ایرانیان با سایر جهان، به مبنای دینی صرفه جویی توجه ویژه شود تا صرفه جویی به دنیاگرایی بیشتر نینجامد. اما سؤال این‌جاست آیا اسلام راهکار عملی برای مصرف درست و اصلاح الگوی مصرف دارد؟ چه تعالیم دینی و اخلاقی، می‌تواند جامعه را به سمت درست مصرف کردن سوق دهد؟

به نظر می‌رسد آموزه‌های دینی مشوق و مبلغ را می‌توان در دو سر فصل عمده دسته بندی کرد که به توضیح اجمالی آن می‌پردازم:

الف) سنت‌های الهی: بر هستی قوانینی حکم فرماست که به آن‌ها سنت‌های الهی گفته می‌شود. توجه به این سنت‌ها می‌تواند انسان را از تندروی‌ها نجات داده و او را به راه منطقی و درست هدایت نماید. از جمله این سنت‌های الهی سنت برکات است. یعنی اگر شکر خدا (لفظی و عملی) به جای آورده شود و اگر ایمان حقیقی به خدا وجود داشته باشد، درهای رحمت و برکت خدا نیز پی درپی گشوده می‌شود.

سنت دیگر جاری بر هستی سنت درکات است، به آن معنا که اگر غفلت از خدا صورت گیرد و جامعه در مصرف دچار اسراف و تبذیر شود، نعمات الهی از بشر منع می‌گردد. توجه به سنت‌های الهی از جمله این دو سنت انسان را به سوی مصرف درست در چارچوب خداباوری و تأثیر خداوند در متن زندگی می‌کشاند. بدیهی است مصرف درست به جهت اجرای فرامین الهی با مصرف درست برای ضرر نکردن تفاوت دارد. شاید نتیجه یکی باشد اما وضعیت نخست قطعا نوعی عبادت خداست.

ب) آموزه‌های اخلاقی: توجه به آموزه‌های اخلاقی اسلام در حوزه روش زندگی و مصرف و نوع نگاه به دنیا کافی است تا اهداف اقتصادی اسلام محقق گردد. الگوی مصرف فرد مسلمان در اقتصاد اسلامی در چارچوب ضوابط کلی مشخص شده و آن‌گونه است که هم از اتلاف منابع جلوگیری می‌کند و هم روحیه مصرف گرایی و توجه افراطی مسلمان به دنیا را اصلاح می‌نماید.

دعوت به قناعت، اعتدال، زهد، بی رغبتی به دنیا (در مقام مصرف و نه تولید) و... از جمله توصیه‌های اسلام در حوزه الگوی مصرف فرد مسلمان می‌باشد. تبلیغ این آموزه‌ها که انسان را به قرب حق و اطاعت از خالق رهنمون می‌سازد، می‌تواند از غرب زدگی در اصلاح الگوی مصرف جلوگیری نماید. بعنوان مثال صرفه جویی در مصرف آب می‌تواند با انگیزه ذیل صورت گیرد:

برای جریمه نشدن و پرداخت نکردن هزینه ای سنگین به سبب مصرف مازاد یا به جهت اینکه برای مصرف در روزهای آینده دچار مشکل نشویم. برای پرهیز از اسراف، قناعت به کم، توجه به حقوق دیگران و در نتیجه کسب رضایت الهی و نزدیکی به حق.

در هر دو حالت فوق صرفه جویی انجام شده است اما با دو هدف گوناگون، هدف اول مادی و با دیدگاه منفعت طلبانه انجام می‌شود و در هدف دوم افق‌های متعالی پیش روی قرار می‌گیرد، در اولی زندگی خوب مدنظر است و در دومی زندگی خوب برای آخرتی خوب.

طبیعی است اگر تبلیغ و گسترش فرهنگ مصرف صحیح با تکیه بر نگاه اول انجام گیرد، جامعه به سوی مادی گرایی و سودپرستی سوق داده می‌شود. اما نگاه دوم ارزش‌های اصیل اسلامی را زنده کرده و صرفه جویی را به عبادتی بزرگ بدل می‌سازد.

نویسنده: محمدعلی یوسفیان

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در سه شنبه, 11 اسفند 1394 ساعت 01:34
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما