نگاهی به اسراف از منظر قرآن و سنت

دین اسلام، دین اعتدال، میانه‌روی و دوری از افراط و تفریط است. اسلام سعی می‌كند با برنامه‌های متعدد پیروان خویش را در راه راست و خط اعتدال نگهدارد و با افراط و تفریط در هر امری مخالف است و آنرا برای زندگی دنیوی و اخروی و فردی و اجتماعی مسلمانان مضر می‌داند.

اسراف و تبذیر چیست

اسراف عبارت از خارج شدن از حد اعتدال است. مثلاً لباسى بپوشیم که چندین برابر قیمت لباس مناسب ما ارزش داشته باشد یا غذاى گران قیمتى تهیه کنیم که با یک وعده آن می‌توان ده‌ها نفر را از غذاى مناسب و معمول سیر کرد. اسراف همراه با تفاخر و فخر فروشى است. مثلاً به جاى آن که در منزل قالى دستباف یا ماشینى خوب داشته باشیم؛ اقدام به خرید فرش‌هاى ابریشمى گران قیمت کنیم که با قیمت هر یک از آن‌ها می‌توان چندین فرش معمول و مناسب تهیه کرد و ... اما تبذیر عبارت از ریخت و پاش است: براى مثال یک مهمانى ۵ نفره به اندازه ۱۰ نفر غذا درست کنیم و بقیه غذاها خراب و دور ریخته شود: یا بماند و در اثر ماندن وقتى خورده می‌شود، به معده انسان ضرر می‌رساند و... .

بسیار دیده می‌شود که این دو کلمه درست در یک معنى به کار می‌روند و حتى براى تاکید پشت سر یکدیگر هم قرار می‌گیرند. درباره لزوم دورى از اسراف خداوند متعال آیه ۱۴۱ سوره انعام می‌فرماید: «و هوالذى انشا خبات معروشات و غیر معروشات والنخل و الزرع مختلفاً اکله والزیتون و الرمان متشابها و غیر متشابه کلوا من ثمره اذا اثمرو اتو حقه یوم حصاده ولا تسرفوا انه لایحب المسرفین؛ و او آن خدایى است که براى شما بستان‌ها در درختان (مانند انگور) داربستى و درختان آزاد و درختان خرما و زراعت‌ها که میوه و دانه‌هاى گوناگون دارند و زیتون و انار و میوه‌هاى مشابه به یکدیگر و میوه‌هاى نامشابه (چون سیب و انار) بیافرید و شما هم از آن میوه‌ها هرگاه برسد تناول کنید و حق زکات فقیران را بدهید و روز برداشت محصول اسراف نکنید که خدا مسرفان را دوست نمى‌دارد. الگوی مصرف در اسلام علاوه بر مخالفت با «اسراف» با پدیده ناشایست «تجمل گرایی». نیز به عنوان یك بیماری اقتصادی مقابله كرده است.

انسان نیازهایی دارد كه با توجه به امكانات موجود به رفع آن‌ها می‌پردازد و برای رسیدن به مقصود خود، در سایه فكر و تدبیر، روش‌های متعددی را به كار می‌گیرد. از دیدگاه قرآن، انسان موجود نیازمندی است كه خداوند برای رفع نیازهایش زمین را برای او رام كرده و امكانات و منابع آن را در اختیار وی قرار داده تا مصرف كند. قرآن با مطرح كردن مسيله اسراف و بیان مضرات آن و دعوت به اعتدال و میانه‌روی در تمام امور زندگی، در حقیقت بهترین الگوی مصرف را برای زندگی سعادتمندانه به آدمیان ارايه می‌دهد. خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: «إنَّ اللّه لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِف کَذّاب؛ خداوند اسرافكار دروغگو را هدایت نمی‌کند».(1)

آیاتی كه اعلام می‌دارد خداوند اسراف و مسرفین را دوست ندارد، بیانگر این حقیقت است كه اسراف موجب می‌شود تا شخص مسرف، با وجود دارا بودن همه فضایل اخلاقی و اعمال صالح، نتواند به مقام محبت و قرب الهی برسد.

امام صادق‌(ع) در این باره فرمودند: «دعای چهار گروه مستجاب نمی‌شود، یكی از آن‌ها كسی است كه مالی داشته باشد و آن را ضایع كند و سپس از خداوند درخواست كند تا به او روزی عنایت كند. خداوند نیز در جواب می‌فرماید: آیا به تو دستور میانه‌روی و اعتدال در مصرف نداده بودم؟».(2)

امام حسن عسگری‌(ع) نیز در نامه‌ای كه برای یكی از شیعیان فرستادند، او را به توانگری بشارت داده و توصیه فرمودند: «بر تو باد به میانه‌روی و اعتدال و برحذر باش از اسراف؛ زیرا این عمل از كارهای شیطان است».(3)

اسراف نكردن تنها در خوردن و آشامیدن نیست، بلكه موارد آن بسیار گسترده و همه جانبه است و طبق دستور قرآن اسراف نكردن و اعتدال و میانه‌روی در همه امورات زندگی، امری لازم و ضروری است. روزی پیامبر اسلام‌(ص) از راهی می‌گذشت، ناگاه چشم حضرت به یكی از یارانش به نام «سعد» افتاد كه در حال وضو گرفتن بود، ولی آب زیادی می‌ریخت. حضرت خطاب به او فرمود:‌ای سعد! چرا اسراف می‌كنی؟ سعد عرض كرد: یا رسول الله! در آب وضو نیز اسراف است؟ حضرت فرمود: بله اگر چه از آب جاری استفاده كنی.

دوری از اسراف و رعایت اعتدال و میانه‌روی حتی شامل كارهای خیر نیز می‌شود. قرآن با صراحت تمام به پیامبر‌(ص) دستور می‌دهد: «ولاتجعل یدك مغلوله الی عنقك ولاتبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسودا» این آیه بخشش نامتعادل را مجاز نشمرده و آن را باعث حسرت و گرفتاری بخشنده می‌داند و در آیه دیگری پس از بیان نشانه‌های بندگان صالح و شایسته خدا، در مورد حدود احسان و بخشش می‌فرماید: «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قواما؛ آنان كه هرگاه انفاق كنند؛ نه از حد گذرند و نه تنگ گیرند و میان این دو روش اعتدال دارند».(4) در این آیه نیز زیاده‌روی در احسان را روشی ناپسند بر شمرده است.

نکوهش از اسراف و خساست

قرآن، اسراف را نمی‌پذیرد و در نقطه مقابل آن سختگیری در مخارج زندگی را نیز قبیح و ناپسند می‌شمارد و اجازه نمی‌دهد كه افراد حریص و مال اندوز و تنگ نظر، به بهانه پرهیز از اسراف در دامن خساست و سخت گیری در مصرف بیفتند. امام علی‌(ع) فرموده است: «هر كه ثروتی دارد، مبادا آن را تباه كند؛ زیرا صرف كردن بی‌مورد آن ریخت و پاش و اسراف است. این كار او را در میان مردم كوته بین بلند آوازه می‌كند اما در نزد خدا بی‌مقدار است. رسول خدا‌(ص) نیز فرموده است: «نشانه مسرف چهار چیز است: به كارهای باطل می‌نازد، آن‌چه را می‌خورد، در كارهای خیر بی‌رغبت است و هر كس را كه به او سودی نرساند، قبول ندارد».

برخی به غلط گمان كرده اند كه حرام كردن زینت‌ها و پرهیز از غذاها در روزهای پاک و حلال نشانه زهد و پارسایی و قرب به خداوند است. قرآن خطاب به آنان می‌فرماید: «قل من حرم زینه الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق قل هی للذین امنوا فی الحیاه الدنیا خالصه یوم القیامه؛ ‌ای پیامبر! بگو زیورهایی را كه خدا برای بندگانش پدید آورده و روزهای پاكیزه را چه كسی حرام گردانیده؟ بگو: این (نعمت ها) در زندگی دنیا برای كسانی است كه ایمان آورده‌اند و روز قیامت (نیز) خاص آنان می‌باشد».

توجه به ميانه روي در زندگی

در اسلام همان طور كه تجمل گرایی افراطی كه از آن به تجمل پرستی تعبیر شده، مردود است؛ محروم كردن خود از زیبایی‌های پاک و حلال مانند لباس زیبا و مناسب و زیبایی‌های طبیعت و... پسندیده نیست؛ زیرا انسان زیبایی پسند است. امام مجتبی‌(ع) هنگامی كه به نماز برمی خاست، بهترین لباس خود را می‌پوشید. پرسیدند: چرا بهترین لباس خود را می‌پوشید؟ فرمودند: «خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. از این رو من لباس زیبا را برای راز و نیاز با پروردگارم می‌پوشم، همو كه دستور داده زینت خود را به هنگام بیرون رفتن به مساجد برگیرید».

زندگی اسرافگرانه علاوه بر اینكه روح عاطفی و انسانی را از بین می‌برد و انسان را از درد و سوز دیگران بی‌خبر می‌سازد، از نظر اقتصادی نیز به شخص مسرف و بلكه به اجتماع آسیب می‌رساند؛ چرا كه سرمایه‌ها را پایان می‌بخشد و فرد و جامعه را به نابودی می‌كشاند. امام علی‌(ع) می‌فرماید: «هركس اعتدال و میانه‌روی را خوب رعایت نكند، در اثر اسرافگری به نابودی كشیده می‌شود». بنابراین راه نجات و موفقیت در اعتدال است و این روش باعث ثبات و بلكه پیشرفت می‌شود. كسی كه آن را ترک كند، بی‌ترید گرفتار آفت‌ها می‌شود و سرانجام به هلاكت معنوی از یك سو و تهی دستی از سوی دیگر دچار خواهد شد.

امام علی‌(ع) در این باره فرموده اند: «نادیده گرفتن برنامه اعتدال در زندگی باعث فقر و بدبختی می‌گردد». دوری از خداوند و هدایت او، جزء یاران شیطان قرار گرفتن و هلاكت دنیوی و اخروی از جمله كیفرهایی است كه خداوند برای اسرافكاران درنظر گرفته است.

قرآن میانه‌روی را الگوی مصرف و عامل پایداری خانواده و جامعه معرفی می‌كند. «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قواما»(5)، «قوام» به معنای حد وسط و اعتدال است. اقتصاد اسلامی برای افراد و جوامع دو ارمغان مهم دارد: بشر را از بزرگترین رنج تاریخی او كه مسئله معیشت و غصه تأمین مایحتاج زندگی است، نجات می‌دهد. همچنین جامعه و فرد را از عوارض شوم فقر كه سوء اخلاق و فساد و فحشا و حتی كفر و بی‌دینی است، محفوظ نگه می‌دارد.

یكی از تدابیر مهم اسلام برای تأمین زندگی و جلوگیری از فقر ارائه الگوی صحیح است. امام صادق‌(ع) فرموده است: «ضمانت می‌كنم كسی كه میانه‌روی كند، فقیر نشود». رعایت اعتدال در هزینه‌های زندگی به قدری مهم است كه امام علی‌(ع) درك لذت ایمان واقعی را منوط به آن دانسته و فرموده‌اند: انسانی كه این سه خصلت را نداشته باشد، حقیقت ایمان را نخواهد چشید:

1- ژرف اندیشی در علم دین.

2- شكیبایی در حوادث.

3- اندازه گیری نیكو در امر معیشت.

امام كاظم‌(ع) نیز فرموده اند: «هیچ انسانی با میانه‌روی نیازمند نمی‌شود».

صرفه جویی و قناعت

صرفه جویی و قناعت در زندگی و هزینه‌های مختلف، مایه آرامش روحی و روانی است و كسی كه آن را سرلوحه زندگی خود قرار می‌دهد، از فقر و بدبختی نجات می‌یابد و شرافت و عزت اجتماعی و رضایت و خشنودی الهی را به دست می‌آورد. اگر قرآن به مومنین صالح وعده خوشبختی وحیات طیبه داده است، طبق فرمایش امام علی‌(ع) مراد از آن قناعت در زندگی است. رسول خدا‌(ص) بهترین فرد از امت اسلامی را كسی می‌داند كه صرفه جویی پیشه كرده و به روزی حلال قانع باشد و بدترین فرد از امت اسلامی را كسی دانسته كه حریص دنیا باشد در کلامی دیگر حضرت علی می‌فرماید: مردي كه در زندگي صرفه جويي نمايد هرگز روي فقر نبيند ،قناعت ثروتي است كه پايان نپذيرد، عزت مومن در بي نيازي او از مردم است.(6)

طبیعت انسان بر آمال و آرزوها سرشته شده است، اگر انسان بدون تربیت نفس پیش رود و دسترسی به مربی آگاه پیدا نكند، در چنین حالتی در آرزوهای مادی و شهوی باقی می‌ماند و هرگز به كمالات انسانی نمی‌رسد. اما اگر از تعالیم آسمانی بهره برده و بر نفس خود چیره شود و رسیدن به دنیا و اهل آن را هدف قرار ندهد، به سعادت دنیوی و اخروی خواهد رسید. راه عملی قناعت و اجتناب از اسراف، باور كردن حساب و بازدهی اعمال در روز رستاخیز و همسویی با نیكان و دوری از اهل دنیاست. امام باقر‌(ع) فرمودند: «با دوری از حرص و طمع به میدان قناعت وارد شويد». امام علی‌(ع) نیز فرموده اند: «هیچ گاه قناعت پیش نیاید جز آنكه حرص و طمع از میان برود».

الگوهای فكری وحركتی نباید اهل دنیا باشند وگرنه انسان را به دنبال خود می‌كشانند كه در آن صورت هر چه فرد تلاش كند، به جایی نمی‌رسد. فرهنگ صحیح مصرف را علاوه بر اینكه از آیاتی كه در مورد اسراف و زیان‌های آن صحبت می‌كند، می‌توان به دست آورد، از مكتب اهل بیت‌(ع) نیز می‌توان دریافت. امام سجاد‌(ع) در این خصوص فرموده اند: پروردگارا! بر محمد و آلش درود فرست و پرده‌ای بین من و اسراف حایل كن و با درپیش گرفتن انفاق و میانه‌روی به زندگی من قوام بخش و راه‌های صحیح مصرف و اندازه گیری در معیشت را به من تعلیم فرما و به لطف خود مرا از ارتكاب تبذیر بركنار دار!». با توجه به این فرمایش امام سجاد‌(ع) تمتع و انتفاع از مواهب الهی، قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر سه اصل اساسی است كه اسلام به عنوان الگوی صحیح مصرف ارائه می‌دهد.

توجه به اعتدال و صرفه جویی در هزینه‌های زندگی مایه بقا و توانایی مالی در زندگی و حافظ مناعت و شخصیت انسانی آدمی است. درآمد زندگی همچون چشمه آبی است كه در بستر رود به جریان می‌افتد كه اگر مهار نشود، هر اندازه كه متراكم و انبوه هم باشد، یا به هدر می‌رود یا به دریا می‌ریزد؛ اما اگر در جای مناسبی سد شود و با دقت و محاسبه مقدار ورودی آن معین و بر همین اساس راه‌های خروجی آن اندازه گیری شود، نه تنها از هدر رفتن آن جلوگیری می‌شود بلكه با برنامه ریزی صحیح می‌توان از آن در جهات مختلف به صورت بهینه استفاده كرد.

اندازه گیری در مخارج نسبت به درآمد براساس ضرورت‌ها و پس انداز مقداری از مازاد مصرف، بنیان خانواده را تا حد زیادی در مقابله با خطرات محافظت خواهد نمود. اسراف بر هم زننده تعادل و موازنه بین دخل و خرج و نیز نابودكننده توانایی مالی زندگی و ضایع سازی ثروت و امكانات حیات است و حال آنكه قناعت عامل عزت، بی‌نیازی، خودكفایی، آرامش روحی و رضایت ابدی است». خوشا به حال كسی كه به یاد رستاخیز بوده و با عمل نیك، خود را برای محاسبه آماده می‌سازد، و به آنچه خداوند روزی می‌دهد قناعت نموده، از خدا راضی می‌باشد». از همین روست كه رسول خدا‌(ص) فرمودند: «بر شما باد به صرفه جویی زیرا آن گنجی است تمام نشدنی!».


1. غافر، 28.

2. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج15، باب 27، ح4.

3. شیخ عباس قمی، سفینه البحار، ج1، ص616.

4. فرقان، 67.

5. همان.

6. تحف العقول، 159.

گردآورنده: سید محمد رضوی

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 11 آبان 1394 ساعت 23:24
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما