اخلاق اقتصادی

آموزه‌های اخلاقی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

1- آموزه‌هایی که بر همه ابعاد مختلف زندگی انسان، اثر می‌گذارد؛ مثل صبر، حلم.

2- آن‌هایی که در یک حوزه خاص رفتاری انسان، اثر گذار است. یکی از این موارد، اخلاق اقتصادی است.(1)

مراد از اخلاق اقتصادی، مجموعه خوبی‌ها و بدی‌هایی است که بر رفتار اقتصادی انسان در مرحله تحصیل درآمد و مصرف حکومت می‌کند؛ به سخن دیگر، اخلاق اقتصادی یعنی: ارزیابی اخلاقی کسب درآمد و مصرف آن از جهت کیفیت و چگونگی.(2)

در بیانات امام صادق(ع) نکات زیادی درباره اخلاق اقتصادی وجود دارد. در این نوشتار به بخش اندکی از آن، اشاره می‌شود.

اخلاق اقتصادی در کلام امام صادق(ع)
یکی از امور مورد تأکید امام صادق(ع) طلب روزی حلال است

ایشان به هشام فرمود:

«یا هشام ان رأیت الصّفّین قد التقیا فلا تدع طلب الرّزق فی ذلک الیوم؛(3) اگر روزی را ببینی که سربازان در میدان کارزار از دو طرف در مقابل یک دیگر صف کشیده‌اند و با مشتعل شدن آتش جنگ، نگرانی و وحشت همه جا را فرا گرفته است تو در همان روز از انجام کار و طلب روزی باز نایست و در همان شرایط سخت و دشوار برای بدست آوردن معاش کوشش کن».

امام به خالد بن نجیح می‌فرماید:

«اقرأوا من لقیتم من أصحابکم السّلام، و قولوا لهم: إنّ فلان بن فلان (جعفر بن محمّد) یقرئکم السّلام؛ و قولوا لهم: علیکم بتقوی اللَّه عزّ و جلّ، و ما ینال به ما عند اللَّه. إنّی و اللَّه ما آمرکم إلّا بما نأمر به أنفسنا، فعلیکم بالجدّ و الاجتهاد. و إذا صلّیتم الصّبح و انصرفتم فبکّروا فی طلب الرّزق، و اطلبوا الحلال، فإنّ اللَّه عزّ و جلّ یرزقکم و یعینکم علیه؛(4) به هر کس از دوستان خود که رسیدید سلام برسانید و بگویید که: فلان بن فلان (جعفر بن محمّد) به شما سلام می‌رساند و به آنان بگویید: بر شما باد رعایت تقوای الهی و انجام دادن هر کاری که می‌توان با آن به پاداش‌های خداوند رسید. به خدای سوگند که شما را جز به چیزی که به خود فرمان می‌دهیم فرمان‌ نمی‌دهم؛ پس به کوشش و تلاش بپردازید و چون نماز صبح گزاردید و تمام شد، هر چه زودتر در پی طلب روزی روانه شوید و خواستار روزی حلال باشید و بدانید که خدای بزرگ روزی شما را می‌دهد و کمکتان می‌کند».

امام به مفضل می‌فرماید:

«یا مفضّل! ... انظر إلی العصافیر کیف تطلب أکلها بالنّهار، فهی لا تفقده، و لا هی تجده مجموعا معدّا، بل تناله بالحرکة و الطّلب، کذلک الخلق کلّه: فسبحان من قدّر الرّزق ... فلم یجعل ممّا لا یقدر علیه، إذ جعل للخلق حاجة إلیه، و لم یجعله مبذولا و ینال بالهوینا، إذ کان لا صلاح فی ذلک، فإنّه لو کان یوجد مجموعا معدّا کانت البهائم تتقلّب علیه و لا تنقلع حتی تبشم فتهلک. و کان النّاس أیضا یصیرون بالفراغ إلی غایة الأشر و البطر، حتی یکثر الفساد و یظهر الفواحش؛(5) ای مفضّل! ... به گنجشکان نگر که چگونه خوراک خود را در هنگام روز به چنگ می‌آورند و چنان است که این خوراک یک جا آماده و در اختیار آن‌ها نیست؛ بلکه باید با حرکت کردن و به جستجو پرداختن به آن دسترس پیدا کنند. وضع همه آفریدگان به همین گونه است؛ پس منزّه است خداوندی که روزی آفریدگان خود را به اندازه مقدّر کرد ... و آن را چنان قرار نداد که از دسترس به دور باشد؛ زیرا آفریدگان به آن نیازمندند و چنان نیز نداشت که به رایگان و بی هیچ تلاشی در دسترس آنان واقع شود؛ زیرا که در این چگونگی هیچ مصلحتی وجود‌  نمی‌داشت. اگر نیازمندی‌های خوراکی به صورت یک جا و آماده وجود می‌داشت، چارپایان به آن حمله می‌بردند و آن اندازه می‌خوردند تا شکم هاشان باد کند و هلاک شوند. مردم نیز با فراغتی که برایشان پیش می‌آمد به نهایت ناسپاسی و سرمستی گرفتار می‌شدند و تباهی و زشتکاری سراسر زمین را می‌گرفت».

ایشان در تبیین سنت حضرت علی(ع) چنین می‌فرماید:

«کان أمیر المؤمنین یضرب بالمرّ و یستخرج الأرضین ... و إنّ أمیر المؤمنین أعتق ألف مملوک من ماله و کدّ یده؛(6) امیر المؤمنین بیل می‌زد و شخم می‌کرد (و آب از زمین بیرون می‌آورد) ... امیر المؤمنین از مال و دسترنج خود هزار برده آزاد کرد».

امام صادق(ع) ، شیعیان حضرت امیر را نیز به أکل حلال، توصیه می‌کند:

«إِنَّ وَلِیَّ عَلِیٍّ لَا یَأْکُلُ إِلَّا الْحَلَالَ لِأَنَّ صَاحِبَهُ کَانَ کَذَلِک؛(7) همانا دوست علی(ع) جز حلال نخورد؛ زیرا سرور و مولای او چنین بود».

ابو بصیر می‌گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود:

«إنّی لأعمل فی بعض ضیاعی حتی أعرق، و إنّ لی من یکفینی، لیعلم اللَّه عزّ و جلّ أنّی أطلب الرّزق الحلال».(8)

من در بعضی از زراعت‌هایم چندان کار می‌کنم که عرق از من بریزد؛ با این که کسی را دارم که به جای من کار کند لیکن می‌خواهم که خدای عزّ و جلّ بداند که من خود برای طلب روزی حلال کار می‌کنم.

از طرفی امام هشدار می‌دهد که نباید در راه تولید و کسب ثروت به سمت حرام خواری رفت؛ ایشان یکی از ضررهای حرام خواری را چنین بیان می‌کند: «کسب الحرام یبین فی الذریة؛(9) کسب حرام در نسل انسان، خودش را نشان می‌دهد».

در کنار تلاش برای کسب روزی، عوامل معنوی نیز در افزایش روزی تأثیر گذار است. امام صادق(ع) حُسن خلق را یکی از این عوامل بر می‌شمارد و می‌فرماید: «حسن الخلق یزید فی الرّزق؛(10) حُسن خلق مایه افزایش روزی است».

امام درباره سختی فقر می‌فرماید:

«أربعة أشیاء القلیل منها کثیر: النّار، و العداوة، و الفقر، و المرض؛(11) چهار چیز است که اندک آن‌ها بسیار است: 1- آتش، 2- دشمنی، 3- فقر، 4- بیماری».

همچنین امام، کسی را که به دنبال کسب روزی حلال‌ نمی‌رود بی خیر می‌داند :

«لا خیر فیمن لا یحبّ جمع المال من حلال، یکفّ به وجهه، و یقضی به دینه، و یصل به رحمه؛(12) خیری در آن کس نیست که دوست ندارد مالی از حلال به دست آورد، و با آن آبروی خود را حفظ کند، و دین خود را بپردازد، و صله رحم به جای آورد».

در کلام امام، توصیه به دوست داشتن فقرا شده است

منصور بزرج می‌گوید: به امام صادق گفتم: چگونه است که این همه از شما یاد سلمان فارسی را می‌شنوم؟

امام فرمود: لا تقل سلمان الفارسی، و لکن قل سلمان المحمدی. أ تدری ما کثرة ذکری له؟ قلت: لا. قال: لثلاث خلال: إحداها ایثاره هوی أمیر المؤمنین علی هوی نفسه؛ و الثانیة حبّه للفقراء و اختیاره ایّاهم علی أهل الثروة و العدد؛ و الثالثة حبّه للعلم و العلماء».(13)

امام صادق فرمود:

نگو سلمان فارسی، بلکه بگو سلمان محمدی. آیا می‌دانی چرا فراوان از او یاد می‌کنم؟

گفتم: نه.

فرمود: به جهت سه خصلت:

نخست این که: خواست امیرالمؤمنین را بر خواست خود مقدم می‌داشت. دوم آن که: بینوایان را دوست می‌داشت و آنان را بر ثروتمندان و توانگران ترجیح می‌داد و سوم: دوستی وی نسبت به علم و عالمان.

انفاق از ویژگی‌های امام صادق(ع) است

هشام بن سالم می‌گوید:

هر وقت تاریکی شب همه جا را می‌گرفت و مقداری از شب می‌گذشت حضرت صادق انبان‌هایی از نان و گوشت و پول برمی داشت و بر شانه می‌گرفت به در خانه مستمندان مدینه می‌رفت و بین آن‌ها تقسیم می‌کرد با این که او را‌ نمی‌شناختند. پس از درگذشت امام صادق، دیگر آن شخص را نیافتند فهمیدند آن جناب، امام صادق بوده است.(14)

امام، توصیه به اعتدال در انفاق می‌کرد. امام صادق آیه «وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا، وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً» را تلاوت کرد و آنگاه مشتی ریگ بر گرفت و در میان دست خود فشرد و گفت: «این اقتار و تنگ گرفتن است که خدا در کتاب خود یاد کرده است». سپس مشتی دیگر برگرفت، و دست خود را باز کرد (و همه ریخت) و گفت: "این، اسراف است". و سپس مشتی دیگر بر گرفت که نیمی از آن فرو ریخت (و نیمی دیگر بر جای ماند) و فرمود: «این قوام و حدّ وسط است».(15)

از نکاتی که امام صادق(ع) در روش معیشت بر آن تکیه می‌کند زهد است

ایشان درباره زهد می‌فرماید:

«لَیْسَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا بِإِضَاعَةِ الْمَالِ وَ لَا بِتَحْرِیمِ الْحَلَالِ بَلِ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا أَنْ لَا تَکُونَ بِمَا فِی یَدِکَ أَوْثَقَ مِنْکَ بِمَا فِی یَدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؛(16) زهد در دنیا، به رها کردن مال، و حرام نمودن حلال نیست؛ بلکه آن است که به آن‌چه در دست خودت می‌باشد بیشتر از آن‌چه در اختیار خدا است اطمینان نداشته باشی».

از توصیه‌های امام صادق(ع) در بخش مصرف، توصیه به قناعت است. انسان در پرتو روحیه قناعت هیچگاه چشم طمع به مال و منال دیگران ندوخته و برای کسب مال و مقام شخصیت والای خویش را خرد‌ نمی‌کند. افراد قانع در زندگی به مقدار ضرورت و کفاف بسنده کرده و به کمتر از آن نیز خشنودند.(17)

امام صادق(ع) به شخصی فرمود:

«اقْنَعْ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَکَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَی مَا عِنْدَ غَیْرِکَ وَ لَا تَتَمَنَّ مَا لَسْتَ نَائِلَهُ فَإِنَّهُ مَنْ قَنِعَ شَبِعَ وَ مَنْ لَمْ یَقْنَعْ لَمْ یَشْبَعْ وَ خُذْ حَظَّکَ مِنْ آخِرَتِک؛(18) به آن چه خدا روزیت کرده قانع باش و به آن‌چه نزد دیگران است چشم مدوز و آرزوی آنچه را از دسترس تو بیرون است مکن؛ زیرا هر که قناعت ورزید سیر گشت و هر که قناعت نورزید روی سیری ندید. پس بهره خویش را از آخرت طلب کن».

امام، میانه روی را از اسباب فقیر نشدن بیان می‌دارد

ابراهیم بن میمون گوید: از امام صادق(ع) شنیدم فرمود:

«ضَمِنْتُ لِمَنِ اقْتَصَدَ أَنْ لَا یَفْتَقِر؛(19) من برای کسانی که در زندگی میانه روی می‌کنند ضمانت می‌کنم که آن‌ها فقیر نگردند».


1. اخلاق اسلامی، ص 205. دیلمی، احمد ـ آذربایجانی، مسعود؛ اخلاق اسلامی؛ دفتر نشر و پخش معارف، قم، دوم، 1379ش.

2. اخلاق اسلامی، ص 207.

3. منتهی المطلب، ج 2، ص1031، علامه حلی، حسن بن‌یوسف بن‌علی بن‌مطهر؛ منتهی المطلب؛ انتشارات حاج احمد، تبریز، 1333 ش.

4. الحیاة، ج‏ 5، ص 465، حکیمی، محمد رضا و محمد و علی؛ الحیاة؛ ترجمه: احمد آرام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1380 ش.

5. الحیاة، ج‏ 5، ص 427 - 428.

6. الحیاة، ج ‏5، ص 475.

7. لکافی، ج ‏8، ص 163، شیخ کلینی محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ اسلامیه، تهران، دوم، 1362 ش.

8. الحیاة، ج‏ 5، ص 476.

9. الکافی، ج‏ 5، ص 125 

10. بحار الأنوار، ج ‏68، ص 396مجلسی، محمد باقر؛ بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطها، اسلامیه، تهران.

11. الحیاة، ج‏4، ص 393.

12. الحیاة، ج‏ 5، ص 51 – 52.

13. الامالی، ص 133. شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ الامالی؛ دار الثقافة، قم، اول، 1414ق.

14. الکافی، ج ‏4، ص 8.

15. الحیاة، ج‏ 2، ص 524.

16. معانی الاخبار،ص 251 – 252. شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه ؛ معانی الأخبار؛ جامعه مدرسین، قم، اول، 1403 ق.

17. نقطه‌های آغاز، ص 635. مهدوی کنی، محمد رضا؛ نقطه‏های آغاز در اخلاق عملی؛ دفتر نشر فرهنگ اسلامی، هفتم، 1376 ش.

18. الکافی، ج‏ 8، ص 243.

19. الخصال، ج‏ 1، ص 9، شیخ صدوق‏، محمد بن علی بن حسین بن بابویه؛ الخصال؛ جامعه مدرسین ، قم، اول، 1362 ش.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 18 آبان 1394 ساعت 01:03
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما