وجدان کاری

باوجود تلاش‌های علمی و اجرایی فراوان، سازمان‌ها همچنان مجبورند كه برای استفاده كارآمد و مؤثر از منابع مادی و معنوی، تحقق اهداف، و جلب رضایت ارباب رجوع و مشتریان خود، از انواع گوناگون كنترل و نظارت بیرونی بر كاركنان استفاده كنند. بنابراین، نهادینه‌شدن وجدان كاری، یكی از مسائل مهم جامعه به‌شمار می‌آید.

مفهوم‌ شناسی
1. وجدان

در زبان فارسی، «وجدان» (با كسر یا ضم نون) به‌معنای نیروی باطنی كه خوب را از بد تشخیص می‌دهد(1)، تعریف شده است. در زبان انگلیسی، واژه conscience به‌معنای وجدان، از ریشه لاتینی conscuire مشتق شده است. این واژه، مركب از دو كلمه con به‌معنای with یا together، معادل كلمه «همراه» در زبان فارسی، و كلمه scure به‌معنای know، معادل «دانستن» در زبان فارسی است و در معنای آگاهی از خیر و شر به كار رفته است.(2)

در اصطلاح، «وجدان همان محرک درونی است كه انسان را برای دستیابی به ایدئال خود، تحریک می‌نماید (3). «انسان در اعماق درون خود، قوه‌ای می‌یابد كه او را به عمل نیک وادار نموده و از انجام كار بد بازمی‌دارد و در صورت ارتكاب، او را سرزنش و ملامت می‌نماید؛ و در صورت انجام كار نیک، مورد تشویق قرار می‌دهد و نظری به لذت و سود ندارد، بلكه فقط آن‌چه را كه وظیفه و تكلیف می‌داند، به آن امر و نهی می‌كند. در قرآن كریم، از این درجات و مراتب به "اماره"، "لوامه" و "مطمئنه" تعبیر شده است (4)

2. كار

تعریف‌های گوناگونی از «كار» ارائه شده است. برحسب یک تعریف، كار عبارت است از فعالیتی كه برای افراد دیگر تولید ارزش می‌كند. كار رابطه انسان را با دنیایی واقعی برقرار می‌كند.(5) یک امر، در صورتی كار شمرده می‌شود كه دارای سه عنصر اساسی خلاقیت (لذت فكر كردن)، فعالیت‌های بدنی (لذت كار بدن) و اجتماعی لذت سهیم شدن در غم و شادی دیگران، باشد.(6)

3. وجدان كاری

با توجه به تعریف‌های یادشده از وجدان و كار، پژوهشگران برای «وجدان كاری» تعریف‌های متعددی عرضه كرده‌اند؛ از جمله این‌كه «وجدان كاری بازگوكننده انگیزه درونی است كه هر فرد با توجه به آن و با شناخت كامل به وظایف محوله، درصدد انجام بهینه كار خویش برمی‌آید. بنابراین، ملكه‌ای كه بر طبق آن كاری بدون احتیاج به محرک‌های خارجی، با دقت و كامل انجام گیرد، برخاسته از وجدان كاری به شمار می‌آید. به‌طور خلاصه می‌توان گفت وجدان كاری برابر است با حالت ثابت درونی كه فرد را به انجام درست دقیق كار، با میل و رغبت و اشتیاق ترغیب می‌كند.(7)

مهم‌ترین نكته‌ای كه در تعریف وجدان كاری باید در نظر گرفت، این است كه وجدان كاری به‌مثابه یک عامل برای انجام درست كار است. به‌عبارت دیگر، انجام درست كار می‌تواند متأثر از عوامل گوناگونی چون تشویق، تنبیه و كنترل خارجی باشد و ممكن است متأثر از وجدان كاری باشد. به این ترتیب، می‌توان چنین تعریف كرد: وجدان كاری عاملی است كه سبب می‌شود فرد بدون وجود هیچ كنترل خارجی و فیزیكی و به انگیزه درونی، از هیچ كوششی برای انجام خوب و درست كاری كه بر عهده او گذاشته شده است، فروگذار نكند.(8) با این تعریف، وجدان كاری با برخی واژگان قریب‌المعنا تفاوت آشكار خواهد داشت.

تفاوت وجدان كاری با اخلاق كار و ایمان 

اخلاق كار حوزه‌ای از فرهنگ یک جامعه به شمار می‌رود كه عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای مربوط به كار را دربرمی‌گیرد؛ اما وجدان كاری، شكل درونی‌شده این عقاید، ارزش‌ها و هنجارهاست.(9)

می‌توان كسی را در نظر گرفت كه به خدا و معاد اعتقاد ندارد، ولی وقتی كاری به او واگذار می‌شود، بدون این‌كه نیازی به كنترل خارجی و فیزیكی داشته باشد، كارش را خوب و درست انجام می‌دهد. البته روشن است كه در فرد مؤمن، زمینه گسترده‌تری برای ایجاد وجدان كاری وجود دارد.(10)

تفاوت وجدان كاری با انضباط و با انگیزش

وجدان كاری زمینه خوبی برای منضبط بودن فرد فراهم می‌كند؛ اما این‌گونه نیست كه هر فرد دارای انضباط، دارای وجدان كاری هم باشد؛ زیرا ممكن است انضباط او متأثر از عوامل بیرونی باشد.(11)

انگیزش، حاصل مصدر انگیختن است. انگیزه‌ها، چراهای رفتار انسان‌هایند. انگیزه‌هایی كه به‌سوی هدف‌ها معطوف می‌شوند، یا آگاهانه‌اند یا ناخودآگاه.(12) وجدان كاری نیز یك انگیزه یا محرک درونی آگاهانه است كه موجب می‌شود فرد از درون برانگیخته شود و به انجام كاری مبادرت ورزد. بنابراین، انگیزشْ عام، و وجدان كاری خاص است و رابطه این دو به لحاظ نسبت منطقی، عام و خاص مطلق می‌باشد؛ زیرا انگیزش حاصل عامل خارجی یا درونی است كه هریك؛ آگاهانه یا غیرآگاهانه‌اند؛ اما وجدان كاری صرفاً عامل درونی آگاهانه است كه موجب می‌شود فرد برای انجام كاری برانگیخته شود.

مقام معظم رهبری در پیام نوروزی سال ۷۴ با تاکید بر اهمیت وجدان کاری فرمودند: کسانی که وجدان کاری دارند، کار را عملی صالح، وظیفه‌ای حقیقی، مسئولیتی اجتماعی و سیاسی و یک عبادت می‌دانند، رحمت خدا انسان‌هایی را شامل می‌شود که وظایف خود را نیکو، محکم، متقن و صحیح انجام دهند و از سرهم بندی و بی اعتنایی به استحکام کار به شدت پرهیز کنند.

پیشوایان معصوم(ع) نیز همواره به ارزش و اهمیت وجدان کاری و آثار مثبت فردی و اجتماعی آن تاکید داشتند. امیرالمومنین علی(ع) می‌فرمایند: امانت داری و وفای به عهد، درست انجام دادن کارهاست. در بیان دیگری حضرت وجدان کاری را زینت انسان می‌داند و می‌فرماید: زینت و زیبایی انسان به راستی و درستی است نه به لباس نیکو. از امام صادق(ع) روایت شده است: هنگامی که مومن کارش را به خوبی و درستی انجام دهد، خداوند ثواب آن کار را هفتصد برابر می‌کند. رسول خدا(ص) نیز فرمودند: خداوند کسی را که هر گاه کاری بر عهده‌اش می‌نهند به درستی انجام می‌دهد، دوست می‌دارد.

آثار منفی کم کاری و عدم وجدان کاری

داشتن وجدان کاری به فعالیت‌های اجتماعی ارزش و اعتبار می‌بخشد و کسانی که همواره در زندگی کاهلی و کم کاری می‌کنند، آسیب‌های جبران ناپذیری به خود و اجتماع وارد می‌سازند. از بعد فردی لقمه‌های خود را به حرام آلوده می‌سازند و از بعد اجتماعی، چرخه کار جمعی را از حرکت می‌اندازند. در سیره ائمه معصومین(ع) توصیه‌های بسیاری برای اصلاح، به این گونه افراد وارد شده است. حضرت علی(ع) به خیاطی که کم کاری می‌کرد، فرمودند: ای خیاط، نخ ها را سفت و محکم کن، درزها را کوچک بگیر، کوک‌ها را نزدیک به هم بزن، زیرا من از پیامبر خدا(ص) شنیدم که فرموده: خداوند در روز واپسین، خیاط خیانت پیشه را در حالی محشور می‌کند که لباسی که خود آن را دوخته و در آن خیانت روا داشته، بر تن کرده است. اضافه‌های پارچه را برندارید، زیرا حق صاحب لباس است .... امام سجاد(ع) در مورد وجدان کاری در تعلیم و تربیت می‌فرماید: اگر مردم را به خوبی و درستی آموزش‌دهی و با آنان به خشونت رفتار نکنی و آن‌ها را به ستوه نیاوری، خداوند از فضل و بخشش خود تو را برکت می‌دهد.

ریاکاری یکی از نشانه‌های نبود وجدان کاری است. کسانی که در حضور رئیس یا مدیر ناظر، وظیفه خود را به دقت و درستی انجام می‌دهند، ولی زمانی که احساس می‌کنند هیچ فردی مراقب و ناظر آن‌ها نیست، رو به تنبلی و سستی می‌آورند و از یاد می‌برند که عالم محضر خداست، از وجدان کاری بی بهره اند. حضرت علی(ع) می‌فرماید: ریاکار چهار نشانه دارد: وقتی تنهاست با سستی و تنبلی کار می‌کند و چون در میان مردم باشد، شاداب و بانشاط است، وقتی از او تعریف می‌شود بیشتر کار می‌کند و چون از او تعریف نشود، کار را ناقص انجام می‌دهد. بی‌شک، از دست دادن فرصت‌ها و کم کاری در امور، نتیجه‌ای جز پشیمانی و عذاب وجدان ندارد، همان گونه که امیرمومنان علی(ع) می‌فرماید: هر کس عمدا در کار خود کوتاهی کند، به اندوه و ناراحتی گرفتار می‌شود. وجدان کاری انسان را وا می‌دارد تا همواره برای تحقق آرمان‌های زیر تلاش نماید:

۱- کار باید بدون عیب و نقص و در نهایت دقت و صداقت انجام گیرد.

۲- کار باید تا سر حد امکان به نتیجه‌های منطقی و تعریف شده منتهی گردد.

۳- کار باید به موقع و در زمان مناسب و لازم آن انجام گیرد.

۴- کار باید با صرف کمترین هزینه انجام گیرد.

عوامل موثر بر ایجاد و تقویت وجدان کاری

یکی از عوامل مهم و بنیادین در تحکیم وجدان کار، باورها و زیرساخت‌های فکری صحیح نسبت به علل و اسباب تاثیرگذار بر سرنوشت انسان است. اندیشه‌های نادرست و خرافی همچون جبر تاریخ و محیط، اعتقاد به بخت و اقبال و نیز تلقی نادرست از مفاهیمی چون قضا و قدر، زهد و بی ارزشی دنیا و حتی نگرش منفی به کار در میان برخی افراد و جوامع، هر یک مانعی در برابر وجدان کار و عاملی برای سستی و عقب ماندگی به شمار می‌رود. در بینش اسلامی، چنین نگرش‌هایی یا به طور کلی بی پایه شمرده شده و یا برداشت درست و سازنده آن به روشنی بیان شده است. در نگرش اسلامی، تغییر سرنوشت انسان به دست خود اوست و هر گونه تاثیر جبری عوامل خارجی، مردود و هر نوع خرافه پرستی و خرافه گرایی ممنوع اعلام شده است. از سوی دیگر، آموزه‌های دینی با ارائه مفاهیمی صحیح و سازنده از قضا و قدر، زهد و مانند آن، و با تبیین جایگاه والای کار، از هر گونه پنداری که آدمی را دعوت به سستی و کم کاری نماید و موجب عقب ماندگی وی گردد، جلوگیری نموده و سعادت او را تنها در گرو تلاش وی دانسته است: «و ان لیس للانسان الا ما سعی»(13) دلبستگی به کار و خشنودی از آن، نیز نقش مهمی در تقویت وجدان کار و روحیه سخت کوشی دارد، چنان‌که بی‌رغبتی به کار و اجباری انگاشتن آن، مایه ضعف وجدان کاری و در نتیجه، کم کاری و مسامحه کاری می‌شود. نقش آموزه‌های دینی در این باره، بسیار برجسته است، چه این‌که در باور فرد مسلمان، کار و تولید، عبادتی بزرگ و تامین کننده سعادت دنیوی و اخروی اوست و نشاط و لذت در زندگی، عزت و اعتبار اجتماعی و نیز توان و برتری ملی، تنها در پرتو کار و تلاش دست یافتنی است. از این رو، بر فعالیت اقتصادی حتی در حال توانگری و بی‌نیازی مادی نیز تاکید شده است. در مقابل، بیکاری و کم کاری موجب دوری از خدا و بیهودگی اجتماعی و در نتیجه سلب عزت و اعتبار اجتماعی است.(14)


1. معین، 1379، ص 97.

2. آیتو، 1386، ص 288.

3. جعفری، بی‌تا، ص 12-13.

4. بامداد، بی‌تا، 321-322.

5. رضائیان، 1378، ص 22.

6. درویش، 1378، ص 27.

7. منطقی، 1375، ص 8.

8. نادری قمی، 1375، ص 2.

9. رجب‌زاده، 1373، ص 4-5.

10. نادری قمی، 1375، ص 2.

11. بختیاری، 1377، ص 10-11.

12. رضائیان، 1378، ص 92.

13. نجم، ۳۹.

14. به نقل از: ایروانی، جواد، اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن و حدیث، دانشگاه رضوی، ص ۸۴ و ۸۵.

نوییسنده: علی خانی

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در دوشنبه, 18 آبان 1394 ساعت 00:10
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما