با افراد خسیس آشنا شوید

خسیس کیست؟ و چگونه پیش از ازدواج بفهمیم که همسرمان خسیس است یا خیر؟ و اگر همسرمان خسیس است باید چگونه با او رفتار کنیم تا خساست را کنار بگذارد؟ و آیا خساست و خسیس بودن درمان هم دارد یا خیر ؟ نظر ائمه اطهار(ع) درباره انسان و مرد خسیس چیست؟ برای رسیدن به جواب سؤال‌های بالا به مطلب زیر پیرامون افراد خسیس و اقتصاد خانواده می‌پردازیم. خسیس یعنی کسی که صفت بد خست و بخل در او وجود دارد. «فرهنگ بزرگ سخن» می‌نویسد: «بخل: خودداری از خرج کردن مال هنگام نیاز داشتن به چیزی یا دریغ داشتن چیزی از دیگری است».

از نظر قرآن خساست می‌تواند نسبت به هر نعمت و امر خیری که خداوند به انسان می‌بخشد پدید آید. به این معنا که خداوند نعمت های بسیاری در حوزه های مادی و معنوی به شخصی می‌بخشد که وی نسبت به آن امساک ورزیده و به نحو شایسته خود استفاده نمی‌کند و اجازه استفاده به دیگری را نیز نمی‌دهد. آیه ۱۸۰ سوره آل عمران به این نکته توجه می‌دهد و می‌فرماید : کسانی که به آن چه خداوند از فضل خود به آنان داده است بخل می‌ورزند ، گمان نکنند که این خیر آنان است بلکه شر آنان است و به زودی در روز قیامت آن چه بدان بخل ورزیده‌اند طوق گردنشان می‌شود. بخیل به علل و عوامل چندی گرفتار این حالت می‌شود. مهم‌ترین علل و عوامل را می‌توان در جهل و شناخت نادرست وى از خیر و شرّ، ترس از تهیدستى، بى‌توجّهى به مالکیّت و بى‌نیازى مطلق الهى، باور باطل استغنای ذاتی از خدا و تکبّر و فخرفروشى دانست. و رد تعبیری دگرد خسیس دارنده حالتی درونی که از خرج کردن پول یا دادن چیزی به دیگری احساس ناراحتی و در نتیجه خودداری می‌کند». در فارسی، معادل خساست را تنگ‌ چشمی و ناخن‌خشکی گذاشته‌اند. در آثار ادبی و دینی ما، مطالب ارزنده‌ای درباره بخل و ویژگی‌های بخیلان و خسیسان آمده است.

سعدی حکیم در «گلستان» می‌گوید:

«مالی به مشقت فراهم آرند و به خست نگاه‌دارند و به حسرت بگذراند

سیم بخیل از خاک وقتی برآید که وی در خاک درآید».

خسیس اگر تنها زندگی کند، دچار مشکلاتی می‌شود که برشمردیم. اما اگر ازدواج کند و نان‌آور و تکیه‌گاه خانواده باشد، خست او آسیب‌های جسمی روانی و اخلاقی زیادی به زن و فرزندانش می‌رساند. پیشوایان دین ما سفارش کرده‌اند مردی که ازدواج کرده و تشکیل خانواده داده است باید برای توسعه مالی و رفاهی زندگی خود تلاش کند و با بخیلی و خسیسی، افراد خانواده خود را در تنگنا قرار ندهد و به گرفتاری و خواری نکشاند. از نظر امام رضا(ع) واجب است که مرد برخوردار از نعمت‌های مادی، زندگی خانواده خود را گشایش دهد.

امام صادق(ع) بی‌توجهی به وضعیت اقتصادی خانواده را گناهی می‌داند که مرد باید در روز رستاخیز پاسخگوی آن باشد و مهم‌تر و شدیدتر این‌که پیامبر بزرگوار اسلام(ص) تأکید می‌کند: مردی که نیازهای زندگی افراد خانواده خود را برنیاورد و آن‌ها را ضایع سازد ملعون است، یعنی از رحمت خداوند بسیار فاصله دارد.

از نظر روان شناسان، رگه‌های بخل شدید در بیماران خودشیفته، جامعه‌ستیز و وسواسی – جبری دیده می‌شود. در این میان، کسانی که اختلال شخصیت وسواسی- جبری دارند بیش از بقیه خسیس و تنگ‌ چشم هستند. روان‌شناسان خساست را يک نوع مشكل «روانی» مي‌دانند؛ چون معتقدند افراد مبتلا به اين اختلال در همه رفتارهايشان دچار خست و امساك هستند؛ حتی در ابراز احساسات و نشان‌دادن محبتشان به همسر، فرزندان و اقوام نزديک. آدم‌هاي خسيس حتي نمي‌توانند از ساده‌ترين كلمات محبت‌آميز براي بيان  احساسات خود استفاده كنند، حالا با اين وضع خريدن هديه و چشم روشني براي ديگران كه محلي از اعراب ندارد پس بهتر است پول‌ها در جاي مطمئني بمانند و روي هم انباشته شوند. اينجاست كه ثابت می‌شود تا چه حد پول مي‌تواند خوره روح و اعصاب شود. «متن تجدیدنظر شده راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی» یکی از نشانه‌های این افراد را چنین بیان می‌کند:

«ناخن خشکی نسبت به خود و دیگران. به اعتقاد آن‌ها پول چیزی است که باید آن را برای فجایع آتی پس‌انداز کرد». آرگایل در کتاب «روان‌شناسی پول» با استناد به دیدگاه‌های روانکاوی، کینه‌توزی، لجبازی، خودسری و حساسیت افراطی به پاکیزگی و وظیفه‌شناسی را صفات همراه با خسیسی ذکر می‌کند و پیشینه مشکلات خانوادگی و احساس ناامنی شدید روانی را زیربنای آن می‌داند.

حال با این اوصاف این سؤال در ذهن همه ما شکل می‌گیرد که:

چگونه می‌توان پیش از انتخاب همسر و قبل از ازدواج، خسیس بودن مرد را تشخیص داد؟ بعضی معتقدند از نوع و میزان هدایا، پذیرایی کردن در رفت و آمدهای خانوادگی، هزینه کردن در دیدارهای دختر و پسر بیرون از خانه و نیز، تحقیق از دوستان و آشنایان فرد، می‌توان به این مقصود رسید. وقتی می‌گویند خساست درد بی درمان است حرف بی راهی نیست چون روان شناسان می‌گویند كه خساست به هیچ وجه درمان نمی‌شود.

برای اینکه خساست را بررسی کنید به نکات زیر توجه کنید:

اولا سوالاتی در مورد تامین سطح زندگی آینده (حتی برای تان مثال بزنند که برای نمونه زندگی شما را شبیه به سطح زندگی چه کسی تامین می‌کنند)، تامین نیازهای مالی‌تان، میزان گردش و تفریحی که به آن معتقدند، نحوه مدیریت مالی در زندگی مشترک، نقش و جایگاهی که برای پس انداز قایلند و .. را مورد بررسی دقیق قرار دهید. ضمنا حتما در میان دوستان واشنایان و همکاران و حتی نزدیکان ایشان تحقیق جدی انجام دهید و ببینید ایشان از لحاظ مادی دارای چه روحیاتی بوده و ضمنا ایا خسیس هستند یا خیر؟ ببینید که ایشان چقدربه مسایل مالی اهمیت می‌دهند؟ چقدر پس انداز کردن در زندگی شان مهم است؟ آیا خرج کردنشان متناسب با وضعیت مالی شان است یا این‌که دست شان را محدود می‌گیرد و دایما سعی در صرفه جویی افراطی دارند؟ البته روان شناسان چون خسیس بودن را صفتی شخصیتی می‌دانند، شیوه های یاد شده را رد نمی‌کنند، اما در بهره گرفتن از روش‌های دقیق‌تر ارزیابی شخصیت، از جمله به کار بردن آزمون های معتبر، تأکید می‌ورزند.

با همسر خسیس چگونه باید رفتار کرد

شاید بهترین كار برای داشتن زندگی راحت تن ندادن به ازدواج با آدمی خسیس باشد یعنی همان علاج واقعه پیش از وقوع. اما اگر به هزار و یك دلیل زندگی با فردی خسیس نصیبمان شد اگر قصد بر هم زدن رابطه را نداشته باشیم بهترین چاره تحمل كردن است. آدم های خسیس وقتی می‌گویند خساست درد بی درمان است حرف بی راهی نیست چون روان شناسان می‌گویند كه خساست به هیچ وجه درمان نمی‌شود. اگر زن یا شوهری تدبیر لازم را داشته باشد فقط می‌تواند خساست همسرش را كمرنگ‌تر كند. شاید كم دردسرترین راه این باشد كه بیماری همسرمان را درك كنیم و او را همان گونه كه هست بپذیریم. هر چند كار سختی است اما باید تمرین كنیم كه مقابله به مثل نكنیم چون گارد گرفتن در مقابل چنین آدمی فقط او را جری‌تر می‌كند.

این كار نیز فایده زیادی دارد كه اگر فرزندمان از رفتار همسرمان رنجید، مقابله به مثل را به او یاد ندهیم و فقط به فرزندمان توضیح بدهیم كه این عقیده در پدر و مادر توست و باید به عقیده آن‌ها احترام بگذاری. همچنین خوب است كه به یاد داشته باشیم افراد خسیس با وجودی كه ممكن است سلیقه خوبی داشته باشند اما برای خرید هر چیزی، ابتدا به مبلغ آن توجه می‌كنند؛ بنابراین بهتر است به جای دلخور شدن یا مسخره كردن همسرمان از او تشكر كنیم در واقع سپاسگزاری ما نوعی تشویق برای تكرار این رفتارهای مثبت و از بین رفتن برخی مشكلات رفتاری همسرمان است.

آینده نگری، قناعت و خساست

آدم‌ها واقعا عجیب‌اند مثل هزاران دنیای متفاوت که در کنار هم چیده شده‌اند و اگر چه شبیه هم‌اند ولی به همان اندازه از هم دورند. انگار آدم‌ها در خسیس بودن هم دست به ابتکار زده‌اند و هر کدام شمایلی برای خود انتخاب کرده‌اند. یکی همه چیز را برای خودش می‌خواهد، دیگری همه چیز را برای دیگران، یکی فقط برای بچه‌هایش، یکی هم همه چیز را به خودش حرام می‌کند. آدم‌های خسیس هم همین‌طوراند بعضی‌ها از تنها خوردن و خرج کردن لذت می‌برند بعضی‌ها غیر از بچه‌هایشان همه چیز را از دیگران دریغ می‌کنند و بعضی‌ها حتی به خودشان هم سخت می‌گیرند و درموقع خرج کردن دست و دلشان می‌لرزد. 

اما نقطه مشترک هر کدام از این آدم‌ها این است که خودشان تنها کسانی هستند که خسیس بودنشان را قبول نمی‌کنند و حتی دست به دفاع از خود می‌زنند و می‌گویند که آینده‌نگرند. ولی داستان آینده‌نگر بودن حتی حکایت قناعت کردن با خساست فرق دارد. آدمی که قناعت می‌کند چون محدودیت مال و ثروتش را می‌داند و مطمئن است که درآمدش همیشه محدود خواهد بود پا را به اندازه گلیمش دراز می‌کند تا محتاج دیگران نشود. آدم آینده‌نگر هم همین‌طور است، او حتی ممکن است آدم دست و دلبازی هم باشد ولی برای خرج کردن حد و مرزی در نظر بگیرد. اما کسی که خساست در ذات اوست آنقدر چشم تنگ است که حتی خرج کردن برای  نزدیک‌ترین کسانش را نمی‌پسندد و از هزینه کردن فرار می‌کند، حتی موقعی که می‌داند وظیفه تامین زندگی آدم‌های دور و برش را بر عهده دارد.

راهکارهای قرآنی برای رهایی از خساست

قرآن برای رهایی انسان از منش و صفت بخل(1) از او می‌خواهد تا در حوزه شناختی تغییر اساسی در بینش و نگرش خود ایجاد کند و بر این باور باشد که خداوند مالک بر آسمان و زمین است و اوست میراث دار زمین و آسمان ها.(2) توجه به غنای مطلق الهی(3) و فقر ذاتی خود موجب می‌شود تا در رفتار خویش تجدید نظر کرده و راه احسان را در پیش گیرد. انسانی که بداند همه دارایی‌ها از آن خداست(4) و مشیت الهی در توسعه و تضییق روزی انسان‌ها نقش دارد(5) درک درستی از خیر و شر پیدا می‌کند(6) و به آسانی می‌تواند از منش و صفت بخل رهایی یابد.

بنابراین برای نجات از بخل و صفت‌های نادرستی از این دست بر انسان است که نخست به شناخت درستی از وضعیت و موقعیت خود در هستی دست یابد و بفهمد که چه کسی است و در چه مقامی نشسته است آن گاه در می‌یابد که خداوند است که مالک هستی است و او تنها کسی است که دارای غنای ذاتی می‌باشد و همگان در فقر ذاتی بسر می‌برند و این که خدا عالم به همه امور است(7) و مشیت و اراده اوست که کسی را فقیر و یا ثروت‌مند می‌سازد. این گونه است که انسان با تغییر در بینش و نگرش خود می‌تواند در منش خود نیز تغییر ایجاد کرده و به کنترل و مهار خصلت ذاتی حرص بپردازد و رفتار خود را از بخل به احسان و نیکوکاری مبدل سازد.

به هر آدمی که نمی‌تواند پول خرج کند خسیس نگوییم

در آخر باید گفت که با توجه به شرایط فعلی اقتصاد خانواده‌ها که هرچه زن و مرد تلاش می‌کنند باز هم درآمد کافی برای خیلی از کارهای لازم ندارند. شامل خصوصیت خساست نمی‌شوند. و به این آدم‌ها نباید خسیس گفت. مثلا اگز زنی از همسرش بخواهد که تلویزیون 80 اینچ بخرد! و شوهرش نیز بگوید با حقوق کارمندی نمی‌توانم بخرم. اصلا نباید به این مرد شریف صفت بد خسیس بودن را چسباند. شرایط اقتصادی جامعه را همیشه در این خصوص از نظر دور نداریم.


1. آل عمران آیه ۱۸۰.

2. همان.

3. محمد آیه ۳۸.

4.  نساء آیه ۳۷ و ۳۹.

5. اسراء آیه ۲۹ و ۳۰.

6. آل عمران آیه ۱۸۰ و محمد آیه ۳۸.

7. نساء آیه ۳۷ تا ۴۰.

گرد آورنده: سید محمد رضوی

این مورد را ارزیابی کنید
(3 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در چهارشنبه, 04 آذر 1394 ساعت 16:04
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما