مفهوم انفاق فی سبیل‌ الله

واژه انفاق از مادّه نفق و در اصل به معنای تمام شدن، مرگ یا از بین رفتن است و انفاق مال به معنای خرج كردن و صرف آن است. كلمه سبیل‌الله به معنای راه خداست و در اصطلاح آیات و روایات در دو معنا به كار رفته است؛ یكی خصوص راه‌هایی كه هیچ‌گونه نفع شخصی در آن دخالت نداشته و تنها برای اطاعت فرمان الهی و اغراض دینی انجام شود؛ مانند جهاد با دشمنان خدا و پرداخت زكات به فقرا و دیگری صرف آن در راه‌هایی كه مرضّی خداوند باشد؛ هرچند نفع و غرض شخصی هم در آنها دخالت داشته باشد. در چند مورد از روایات مربوط به معنای دوم اشاره می‌شود:

1. پیامبر خدا(ص) فرمودند: «چنین نیست كه سبیل‌الله فقط مخصوص جهاد و شهادت باشد. هر كس برای پدر و مادرش تلاش كند در راه خداست و هر كس كه برای خانواده‌اش تلاش كند در راه خداست و هر كه برای محافظت از آبروی خویش كوشش كند در راه خداست و هر كس كه به منظور زیاده‌طلبی گام بردارد، تلاش او در راه شیطان است».(1)

2. در روایتی از رسول‌خدا(ص) نقل شده است: آنچه برای خانواده خود بدون زیاده‌روی و تنگ ‌نظری خرج می‌كنید، «فی سبیل‌الله» محسوب می‌شود».(2)

3. انس ‌بن‌مالك می‌گوید در جنگ تبوك همراه رسول‌خدا(ص) بودیم، جوان بانشاطی از كنار ما عبور كرد كه گوسفندانش را می‌بُرد، پس ما گفتیم اگر جوانی این مرد در راه خدا (فی سبیل‌الله) صرف می‌شد برایش بهتر از چوپانی بود! این سخن ما به گوش پیامبر(ص) رسید و فرمود: شما چه گفتید؟ گفتیم:.. فرمود: آگاه باشید اگر چنانچه او برای پدر و مادرش و یا یكی از آنها تلاش می‌كند، پس او در راه خداست و اگر برای خودش تلاش می‌كند، پس او از هم در راه خدای عزّوجلّ گام برمی‌دارد.(3)

كلینی روایات متعددی از امامان معصوم‌(ع) آورده است كه در آنها پاداش كوشش برای تأمین مخارج خانواده برابر و یا بزرگتر از پاداش جنگیدن در راه خدا معرفی شده است.(4) چنان‌كه از امام رضا‌(ع) نقل می‌كنند كه فرمود: «كسی كه از فضل خداوند متعال چیزی برای تأمین خانواده‌اش طلب می‌كند، اجر بزرگ‌تری از جهادگر در راه خدا خواهد داشت».

بنابر معنای اوّل، انفاق فی سبیل‌الله فقط شامل انفاق واجب خواهد بود كه به اعتقاد اهل سنّت در شرایط عادی منحصر در زكات و از دیدگاه فقیهان شیعه شامل خمس هم می‌شود.(5) امّا بر اساس معنای دوّم، انفاق فی سبیل‌الله تمامی مخارجی را كه با رعایت ضوابط شرعی صورت گرفته باشد، در بر می‌گیرد. در این معنا، آنچه مهم است رعایت اعتدال در تأمین هزینه‌ها زندگی، و مشروع بودن مورد هزینه و پرداخت وجوه واجب شرعی مثل زكات و خمس و مشاركت داوطلبانه در امور خیریه و هزینه‌های اجتماعی است و اصولاً راه خدا كه راه صحیح زندگی است، معنایی جز این نمی‌تواند داشته باشد.

در اینجا ممكن است سؤال شود كه اگر معنای اصلی راه خدا همان معنای دوّم است، چرا در بسیاری از آیات قرآن كریم سبیل‌الله صِرفاً در معنای اوّل به‌كار رفته است. پاسخ این است كه اوامر و مناهی دین برای ایجاد انگیزه در نفس انسان است و انگیزه طبیعی انسان در تمامی مواردِ خرج كردن یكسان نیست؛ در مواردی كه منافع شخصی وجود داشته باشد، نیازی به ایجاد انگیزه از خارج نفس نیست؛ بلكه انسان ممكن است دچار زیاده‌روی هم بشود ازاین‌روی، از اسراف، تبذیر و اتراف نهی شده است؛ اما در مواردی كه انگیزه نفع شخصی وجود ندارد، اوّلاً لازم است تكلیف قرار داده شود و ثانیاً با بیان مداوم این تكلیف، انگیزه نیرومندی در نفس برای انجام آن عمل به‌وجود آید. بنابراین، از میان مواردی كه صرف پول در آنها راه خدا محسوب می‌شود، بیشتر به مواردی تأكید شده است كه معمولاً در آنها انگیزه نفع شخصی وجود ندارد. بر این اساس، طبعاً استعمال اصطلاح انفاق فی سبیل‌الله در قرآن كریم، بیشتر در اموری است كه صرفاً با اغراض دینی و الهی انجام می‌شوند؛ ولی معمولاً در چنین مواردی، این معنی با قرائن مختلف فهمیده می‌شود و روشن است كه این‌گونه فراوانی كاربرد برای لفظ، معنای حقیقی جدید درست نمی‌كند؛ هرچند این توهّم برای بسیاری از افراد، همانند توهمی كه یاران پیامبر(ص) داشتند، به‌وجود می‌آید.

بسیاری از اقتصاد‌دانان مسلمان، انفاق فی سبیل‌الله در آیه كنز را به معنای دوم دانسته‌اند از جمله یوسف حامد العالم،(6) امیره عبداللطیف،(7) عبدالله مختار یونس،(8) و یوسفی(9) پس از آنكه دو معنای مزبور را برای انفاق در راه خدا ذكر كرده، معنای دوم را برگزیده است.


1. احمد بن حسین بن علی بیهقی، السنن الكبری، تحقیق محمد عبدالقادر، ج 9، ص 25.

2. عبدالله بن المبارك الحنظلی، كتاب الزهد، ص 30، ح 118.

3. احمد بن حسین بن علی بیهقی، السنن الكبری، ج 7 ص 479.

4. محمد بن یعقوب الكلینی، الكافی، تحقیق علی‌اكبر غفاری، ج 5، ص 86 - 88.

5. ر.ك: محمدبن عمر فخر رازی، تفسیر الكبیر، ج 16، ص 41.

6. یوسف حامد العالم، 1975، صص 67 ـ 70.

7. امیره عبداللطیف مشهور، الاستثمار فی الاقتصاد الاسلامی، ص 207.

8. عبدالله مختار یونس، الملكیه فی الشریعه الاسلامیه و دورها فی الاقتصاد الاسلامی، ص 443.

9. محمدرضا یوسفی، در جستجوی آرمان‌شهر نبوی (رویكرد اقتصادی ـ سیاسی ابوذر)، ص 208.

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در پنج شنبه, 25 شهریور 1395 ساعت 17:25
  • اندازه قلم

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما